NEBOJŠA BAKAREC: „SVETLOST KOSOVA I METOHIJE“ – Drugi deo

Podelite:

Studija o Kosovu i Metohiji – Doprinos rešavanju problema na Kosovu i Metohiji-

Drugi deo studije o Kosovu i Metohiji

TREĆE POGLAVLJE – ISTORIJSKI OSVRT

Antičko doba

Istorijski izvori ne pominju Albance pre 11. veka. Preci Albanaca nisu predstavljali ni snažnu etničku grupu, niti plemenski savez koji bi se nametnuo kao značajan istorijski činilac. Bili su isuviše malobrojni da bi se rimska ili vizantijska vlast, ili doseljeni Sloveni, morali sukobljavati ili usklađivati sa njima. Albanski etnos su u vreme doseljavanja Slovena (6.i 7.vek), činile male, patrijarhalne, pokretljive, polunomadske zatvorene stočarske zajednice. Poreklo Albanaca i njihovog jezika je predmet više različitih tumačenja. U indoevropskom jezičkom stablu albanski jezik zauzima zasebnu granu u grupi“satem” zajedno s indo-iranskim jezicima,tračkim, jermenskim i balto-slovenskim jezicima, za razliku od ilirskog jezika koji pripada grupi “kentum”. Albanski jezik je mešavina neimenovanog proto-indoevropskog jezika, koji čini njegov osnov, i zatim – hronološkim redosledom, slede nanosi ilirskog, tračkog, dardanskog (koji je ilirsko-trački), latinskog, vlaškog, južno slovenskih jezika, novogrčkog i turskog. Trački, ilirski i dardanski su izumrli paleobalkanski jezici. Sve to potvrđuju istorijski podaci o Ilirima, Tračanima, Dardancima, Grcima, Rimljanima,Vlasima, Vizantincima, Srbima i Turcima na području današnje Albanije, Makedonije, KiM i severa Grčke. Najverovatnije su preci Albanaca (nepoznatog imena i jezika), migrirali u doba velikih migracija od 4. do 6.veka, i konačno se naselili na području dela današnje Albanije, na kome su živeli malobrojni romanizovani potomci ilirskih plemena Albana i Dardana, koje su preci Albanaca polako asimilovali, preuzeli njihovo plemensko ime i manjim delom usvojili njihov jezik. Posle toga su ovi rani Albanci, bili pod uticajima kasnijih seoba Srba i osvajanja Turaka. Današnji Albanci su delom potomci tih ranih Albanaca i jednim značajnim delom potomci kasnije islamizovanih i poarbanašenih Srba tog područja, koji su do dolaska Turaka i dugo posle toga, bili apsolutno većinsko stanovništvo. U naučnom istraživanju koje je sprovedeno tokom 60-ih godina prošlog veka, od 1424 reči koje se najčešće koriste u albanskom jeziku, 667 smatraju se autohtonim, narodnim albanskim rečima (onog nepoznatog proto-indoevropskog jezika), a 757 ubrajaju se u pozajmljenice. Na osnovu sabranih istraživanja velikog broja svetskih i albanskih lingvista, o etimološkom poreklu 5335 reči albanskog jezika, može se izvesti sledeći aproksimativni statistički zaključak: da 2000 albanskih reči potiče od proto-indoevropskog korena, da je 1180 reči turskog porekla, da je oko 840 novogrčkog porekla, da je oko 600 reči latinskog porekla, da je 540 reči pozamljeno iz slovenskih jezika (uglavnom srpskog), da oko 60 reči potiče iz staroslovenskog jezika, da oko 40 reči potiče iz starogrčkogdorskog dijalekta, da je oko 30 reči ilirskog porekla, da se oko 30 reči može dovesti u vezu s jezicima Mesapa, Veneta i Etruraca, da je oko 15 reči tračkog porekla. Današnji albanski je klasifikovan kao poseban jezik, izolat, usamljena grana na stablu indoevropskih jezika.

Dolazak Srba i uspon srpskih dinastija

Takav raspored naroda na posmatranim prostorima (Crna Gora, Albanija, KiM, zapadna Makedonija, severna Grčka) daje osnova za rekonstrukciju etnografske karte od 7. do 15. veka. Ta teritorija je bila prostor izmešanog stanovništva, gde je apsolutno većinski slovenski (srpski) etnos zaposeo agrarne oblasti, a manjinski albanski, stočarsko-planinske oblasti. U to doba, ali i kasnije, značajno je prisutan i vlaški, grčki i cincarski etnos.

Do 13. veka došlo je do postupnog i čvrstog posedanja Kosova i Metohije i nekih teritorija južno od Prokletija od strane srpske države. Rodonačelnik dinastije i ujedinitelj srpskih zemalja, Stefan Nemanja objedinio je pod svojom vlašću veoma široka područja na jugu i istoku Srbije u razdoblju od 1180. do 1190. Na jugu je to bila, pre svega, etnički srpska oblast Metohija – Patkovo, Hvosno, Podrimlje, Kostrc, Drškovina – s prizrenskom okolinom, zatim Kosovo – Lab, Lipljan, Sitnica, pa Skoplje, i predeo oko gornjeg toka Vardara – Gornji i Donji Polog. Tokom srednjovekovne vladavine srpske države u ovoj oblasti, pored Srba se pominju i Vlasi, zatim Š(ć)iptari, naročito u Metohiji i okolini Prizrena i Drenici. Povelje srpskih vladara pominju Vlahe i Arbanase, kao izrazito manjinske etničke i socijalne grupe u oblasti koja je potpuno pokrivena srpskim naseljima. Nauka procenjuje da se ukupan procenat demografske zastupljenosti nesrpskog elementa kreće oko 2 odsto, pa i to pretežno u zapadnim delovima kosovsko-metohijske oblasti, u planinskoj zoni i nešto malo u gradovima.

Od pada Carigrada 1204. pa do pada Srbije pod osmansku vlast 1459., osam decenija posle Kosovske bitke, područje Kosova i Metohije izrasta u središte srednjovekovne Srbije, kao kulturni, duhovni i politički centar, premrežen stotinama crkava, vladarskih i vlastelinskih zadužbina, većeg broja utvrda i dvoraca, često privremenih prestonica (Pauni, Svrčin, Nerodimlje, Prizren). Čitavo područje bilo je važno raskršće puteva kojima su prolazili karavani. Neko vreme je grad Prizren, najčešće u tradiciji, pominjan kao prestonica srpskih vladara Dušana i Uroša. U neposrednoj blizini grada Peći bilo je najpre sedište Arhiepiskopije pećke, od sredine 13. veka, a zatim i središte Pećke patrijaršije (1346—1457. i ponovo 1557—1766). Pre dolaska Osmanlija, područje se privredno ubrzano razvijalo.

Tursko doba

Dolaskom Turaka, postepeno sve više slabi položaj srpskog naroda. Mračna je slika položaja srpskog naroda pod Turcima. Uticaj turske vladavine je bio apsolutno negativan. Ubistva, pljačke, islamizacija, danak u krvi i drugi zulumi. Pet stotina godina srpski narod je kopnio i opadao. Delovi teritorije današnje Srbije su bili u sastavu Osmanskog carstva u periodu od 15. do početka 20. veka. Od kraja 17. veka, u severnim delovima današnje Srbije (Bačka, zapadni Srem) osmansku će vlast zameniti habzburška, koja će se između 1718. i 1739. godine proširiti i na druge delove teritorije današnje Srbije (istočni Srem, Banat, Mačvu, Šumadiju, Braničevo, Timočku Krajinu). Posle 1739. godine, granica osmanskog i habzburškog domena se nalazi na Savi i Dunavu. Nakon velikih austrijsko-turskih ratova, krajem 17. veka došlo je do velike seobe Srba na sever, u strahu od turske i tatarske odmazde. Glavnu struju izbeglica predvodio je patrijarh pećki Arsenije III Čarnojević. Veliki broj stanovnika Stare Srbije i Makedonije ostavio je svoj rodni kraj i prešao na sever. To su bili pretežno Srbi i samo nešto malo Albanaca katolika. Gubeći nadu da će se uskoro vratiti na svoja ognjišta, Srbi se sele na austrijsku -ugarsku teritoriju između Tise i Dunava, zatim u Slavoniju i Baranju, ali je glavni tok s patrijarhom i moštima kneza Lazara iz Ravanice otišao do Baje, Budima, Sent-Andreje i Komorana u Severnoj Ugarskoj. Po najpouzdanijim istorijskim podacima tom prilikom je u Austro-ugarsku prešlo oko 37.000 srpskih porodica, što znači najmanje 185.000 ljudi.

Seobom ipak nije pokrenuta sva masa srpskog stanovništva iz „jugozapadnih srpskih krajeva“, tako da je bilo manje seobe iz Metohije, ali jeste iz Sandžaka, Kosova sa gornjim Pomoravljem i iz cele Srbije u granicama do balkanskog rata. U sledećim ratovima doći će do daljeg slabljenja i smanjivanja ove još nikako ne male srpske etničke mase, ali Albanci ni tada ne silaze u ispražnjen, napušten prostor. Umesto toga kolonizacija Albanaca teći će u 18. veku najpre sporo, infiltracijom u postojeća naselja i istiskivanjem srpskog stanovništva, a ne naseljavanjem praznog prostora. Sledeći udarac Srbima takođe su zadali Turci. Pećka patrijaršija je ukinuta 1766, a naredne godine je ukinuta i ohridska arhiepiskopija. Ukidanjem Pećke patrijaršije je olakšana politika dezintegracije i slabljenja srpskog naroda. U preostalim decenijama 18. veka, sve do ustanka 1804., javlja se nov otežavajući činilac položaja srpskog naroda – islamizirani albanski elemenat. Taj se elemenat, zahvaljujući svome privilegovanom položaju u osmanlijskoj državi nezadrživo širi i surovim nasiljem svodi srpski narod na manjinu u srpskoj matičnoj oblasti. Ustanovljeno je da je, uz izuzetak zanatlijsko-trgovačke populacije gradova, sve ostalo pravoslavno srpsko i makedonsko stanovništvo koje je podleglo islamizaciji, poturčeno u zoni izloženoj albanskoj ekspanziji – od Skadra do Ohrida. To su tzv. „Arnautaši“, čiji je broj bio vrlo veliki. Pošto su preko Albanaca, a ne od Turaka Osmanlija, primili islam, ovi su se poturčeni Srbi i Makedonci za srazmerno kratko vreme i albanizovali, primivši ime, albanski jezik, običaje, a konačno i svest. Po proračunima naučnika, početkom 19. veka, bilo je oko 100.000 Arnautaša u celoj „Južnoj Srbiji“ (Makedoniji i delovima Stare Srbije).

Kao što je čest slučaj sa konvertitima, čin primanja islama stvarao je novo neprijateljstvo prema svojoj staroj sredini; islamizovani i albanizovani Srbi bili su potom najborbeniji, udarni deo albanske narodnosti. Pažnju zaslužuju brojke iz statističko-etnografskog naučnog pregleda prema stanju u 1838. godini. Ovi podaci govore i o postupnosti asimilacije Srba. Postoje verodostojni podaci za tri varoši – Peć, Prizren i Đakovicu, koji govore o verskoj i jezičkoj pripadnosti. U Peći je od ukupnog stanovništva 92,09% Srba, ali od toga je 2108 kuća muslimanskih (srpskog maternjeg jezika, dakle islamizovanih, ali još ne i albanizovanih Srba!), prema 102 hrišćanske srpske kuće (tj. 95,4% prema 4,6%). Albanaca katolika i albanaca muslimana zajedno, u Peći je svega 4,17%. U Prizrenu je Albanaca katolika i albanaca muslimana zajedno, svega jedna šestina (4150 Albanaca od 24.950 stanovnika), Srba hrišćana i Srba muslimana oko 4/5, tj. 18.385 stanovnika; Cincara je 1/12, a Turaka Osmanlija svega 1/60. Ukupno je 6000 kuća i 24.950 stanovnika. Đakovica je tada pretežno albanska varoš: Albanaca muslimana i albanaca katolika je 80,76% (17.000), a Srba hrišćana i nealbanizovanih muslimana, tj. muslimana srpskog jezika, 18,05% (3800). Srbi su 1838. godine činili većinu seoskog stanovništva u pećkom okrugu (56,6%).

Kraj turskog doba

Poslednjih dvadeset godina 19. veka i prvih godina dvadesetog – do oslobođenja 1912, za Srbe na Kosovu i Metohiji znače vreme najtežih progona, fizičkog uništavanja i raseljavanja, u kome se ogleda ne samo stanje bezvlašća nego i plan za stvaranje „etnički čistog“ Kosova kao „albanske zemlje“ u duhu programa Prizrenske lige. Proučavanjima SANU je utvrđeno da je tokom 18. i 19. veka iseljeno iz Stare Srbije i naseljeno u Kraljevini Srbiji odnosno na teritoriji Srbije oko pola miliona ljudi. Islamizacija je bila masovna i čitave oblasti su na taj način odnarođene (Gora, Drenica, Prekoruplje, Međuvode itd). Dobar deo Albanaca na Kosovu i Metohiji je, u stvari, srpskog porekla. Veliki Jovan Cvijić je utvrdio da i pored iseljavanja i islamizovanja u Staroj Srbiji ima znatan broj Srba. Njegove procene kažu: na 900.000 Srba, od kojih je 300.000 muslimanske vere, „Arnautaša“ (poarnaućenih Srba) ima do 200.000, a oko 300.000-400.000 su pravi albanski kolonisti.

Srbija će svoju državnost početi da obnavlja u 19. veku, nakon Prvog i Drugog srpskog ustanka), da bi potpunu nezavisnost stekla 1878. godine. Neki južni i zapadni delovi današnje Srbije ostaće pod osmanskom vlašću sve do 1912. godine. Period osmanske uprave trajao je različito u delovima današnje Srbije; najkraće su pod turskom vlašću bili neki delovi Vojvodine (oko 150 godina), a najduže neki delovi južne Srbije (oko 5 vekova). Deo Albanaca i Turaka napušta Kosovo i Metohiju zajedno sa poraženom osmanskom vojskom. Kosovo je 1913. godine odlukom Narodne skupštine bilo integrisano u Kraljevinu Srbiju, a Metohija u uklopljena u Kraljevinu Crnu Goru.

U Prvom svetskom ratu, porazom srpske vojske 1915, koja se povlačila ka Jadranu preko Albanije, austrougarske jedinice okupiraju severni deo Kosova, a bugarske južni (Prizren, Priština, Kačanik, Uroševac, Gnjilane), gde zavode veoma okrutan okupacioni sistem. Austrougari otvaraju škole na albanskom jeziku da pridobiju stanovništvo. Posle proboja Solunskog fronta 1918., Kosovo ponovo oslobađaju francuske savezničke snage zajedno sa jedinicama srpske 2. armije u oktobru 1918, i reintegrišu ga u Kraljevinu Srbiju. Čitavo Kosovo, a posle sjedinjenja Srbije i Crne Gore i Metohija, kao delovi Srbije, bili su posle 1. decembra 1918. u sastavu novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Kosovo i Metohija su 1929, podeljeni između tri banovine: Zetske, Moravske i Vardarske. Agrarna reforma ukida velike posede i kmetske i feudalne odnose. Počinje kolonizacija Srba na Kosovo i Metohiju. Po podacima iz 1930., u 10 srezova je bilo predviđeno za 183.848 hektara za kolonizaciju. Prema nedovoljno tačnim podacima do 1941. naseljeno je na Kosovu i Metohiji ukupno 12.000 porodica, što znači oko 60.000, uglavnom Srba iz raznih krajeva zemlje, po pravilu iz pasivnih oblasti.

Kosovo i Metohija u Drugom svetskom ratu

Aprilskim slomom Jugoslavije 1941. godine počinje novo razdoblje albanskog terora i genocida nad srpskim narodom. Najveći deo teritorije sa albanskom nacionalnom manjinom anektiran je od strane italijanskih vazala u Tirani, pa je tako načinjena, pod fašističkim okriljem i za račun Italije, „Velika Albanija“. Pripadnici albanske manjine dočekali su okupaciju jugoslovenske zemlje kao svoje oslobođenje. „Druga prizrenska liga“ (1943) sprovodila je pod nemačkom okupacijom, posle kapitulacije Italije, sistematski teror nad Srbima, sa masovnim i pojedinačnim ubistvima, deportovanjem i iseljavanjem. Nikada nije utvrđen tačan broj tada proteranih Srba sa Kosova i Metohije, ali se računa da je za vreme rata 1941-1944. moralo da napusti Kosovo oko 100.000 Srba. Od Albanaca Italijani formiraju i bataljon fašističke milicije, i zasebne poluvojničke dobrovoljačke jedinice. Italijani se prikazuju kao oslobodioci Albanaca, stvaraoci Velike Albanije. U tu svrhu uvode albanski jezik u upravi i školstvu, i dozvoljavaju upotrebu albanske zastave. Srbi na Kosovu okupaciju doživljavaju kao gubitak slobode, dok Albanci slom Kraljevine Jugoslavije primaju kao olakšanje svog položaja. Zbog terora okupatora i albanskih kvislinških bandi, veći deo Srba se seli u Crnu Goru i Srbiju već ubrzo po početku okupacije. Područje Kosova i Metohije je oslobođeno posle povlačenja Nemaca u novembru 1944. Međutim, u decembru 1944. dolazi do masovne pobune Albanaca protiv NOV i Jugoslavije u većem delu Kosova. Vrhovni štab NOV i POJ uvodi vojnu upravu za područje Kosova i Metohije. Pobuna albanskih balista i fašista je slomljena tek u martu 1945. Od 1945. do 1952. godine na teritoriji Kosova i Metohije delovale su grupe razbijenih balista (ostataka albanskih fašista).

Kosovo i Metohija u SFRJ

Posle završetka rata, Kosovo i Metohija su vraćeni Jugoslaviji i ulaze u sastav Narodne (kasnije Socijalističke) Republike Srbije. Nova komunistička vlast 6. marta 1945. zabranjuje povratak proteranim Srbima i Crnogorcima na teritoriju KiM. Autonomna Kosovsko-Metohijska Oblast (AKMO) zvanično je proglašena 1945. godine. Aprila 1963. godine AKMO je uzdignuta na nivo pokrajine, postavši Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija. Novembra 1968. godine ime pokrajine je promenjeno u Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo, čime je Metohija uklonjena iz naziva. Ustavne promene iz 1971. i konačno 1974., značile su uzdizanje pokrajina na stupanj republike sa obeležjima državnosti. Između 1974. i 1989. godine, Kosovo i Metohija je imalo faktički status federalne jedinice SFRJ, iako je formalno i dalje bilo deo Srbije. Kao što vidimo komunističke vlasti su nizom po Srbiju štetnih poteza, stvorile sve pretpostavke za eskalaciju budućih problema na Kosovu i Metohiji. Osnovano možemo tvrditi da su pre svega hrvatski i slovenački funkcioneri SFRJ, uz sramno sasluživanje srpskih, namerno zadali ključne udarce budućim srpskim naporima.

Sukobi na Kosovu i Metohiji

Posle poraza 1952., albanski balisti i fašisti su mirovali do 1968. Iz masovnih i organizovanih albanskih demonstracija na Kosovu i u SR Makedoniji novembra 1968. nisu izvučene nikakve pouke. Kosovski događaji 1981., pobuna i demonstracije daleko većih razmera nego 1968. i bujanje albanskog separatizma na Kosovu i Metohiji, u nekim opštinama južne Srbije, u Makedoniji i u delu Crne Gore – pokazali su svu opasnost od zatvaranja očiju pred zlokobnim političkim događajima. Sva ova zbivanja propraćena su i obeležena sve većim progonom srpskog naroda Kosova i Metohije. Primenom istih zločinačkih albanskih i turskih metoda koje registruju dokumenti iz 18. i 19. veka: ubistvima, silovanjima, tučama, psihološkim i moralnim zlostavljanjem, protivpravnim prisvajanjem, otimačinom zemlje, uništavanjem useva, stoke, šume, socijalnom i pravnom diskriminacijom, majorizacijom i korišćenjem povlašćenog položaja, napadom na crkvu, skrnavljenjem grobalja, spomenika i simbola nacionalnog identiteta srpskog naroda – organizovani albanski teror je metodično stvarao psihozu nesigurnosti i straha, i nagonio sve veću masu Srba na iseljavanje. Srpski narod je u jednom delu svoje republike tako sveden na manjinu, a procenat njegove zastupljenosti u etničkoj strukturi pokrajine rapidno se smanjio – sa 27,4% prema popisu stanovništva 1948. godine, na 14,9% u 1981. godini.

Albanska teroristička organizacija OVK, započinje 1996. godine, sukobe sa policijom Srbije, napadima iz zasede na patrole ili manje policijske stanice. Ovo se 1998. pretvara u pravi rat, kada su se teroristički napadi na regularne snage bezbednosti proširili na celu Pokrajinu. Ovo je dovelo do žestoke reakcije policije i uključivanja vojske u sukob. U ovom ratu počinjeni su mnogi zločini i na srpskoj i na albanskoj strani. I pored svih napora Srbije, teroristički napadi OVK se nastavljaju. Nakon iskonstruisanog slučaja Račak u januaru 1999. dolazi do novih pretnji bombardovanjem od strane NATO-a i zapadnih zemalja. U februaru 1999. održana je mirovna konferencija poznata kao Pregovori u Rambujeu. Nakon tri nedelje pregovora nije postignut nikakav sporazum. SAD i EU su uputili otvoreni ultimatum vlastima SRJ da će doći do NATO bombardovanja ukoliko ne prihvate predlog sporazuma iz Rambujea. Nakon što je SRJ ovo odbila, 24. marta usledilo je NATO bombardovanje, protivno međunarodnom pravu (bez saglasnosti Saveta bezbednosti OUN). Bombardovanje je okončano nakon 78 dana Kumanovskim sporazumom i Rezolucijom 1244 Saveta bezbednosti OUN. Nakon sprovođenja ovog sporazuma, preko 200.000 Srba i drugih nealbanaca napustilo je Kosovo i Metohiju u strahu od albanskog nasilja. OVK je i nakon okončanja sukoba nastavila da čini zločine nad srpskim civilima.

 

Nebojša Bakarec, Vidovdan

NEBOJŠA BAKAREC: „SVETLOST KOSOVA I METOHIJE“ – Prvi deo

Podelite:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here