Branko Radun: Ideologija Svetog Save(1)

Podelite:

UVOD

Sveti Sava, zajedno sa ocem i bratom, predstavlja prekretnicu u srpskoj istoriji i kulturi. On svojim delovanjem, besedama i onim što je napisao daje jasnu i celovitu viziju srpske kulture i državnosti. Njegovo doba je doba obrazovanja jedinstvene države Nemanjića i kristalizacije srpske srednjevekovne kulture. Kultura se osamostaljuje, nije više čisto kopiranje vizantijskih uzora. Stvaraju se dela koja pripadaju starim obrascima, ali na nove srpske teme. Ma koliko se isticao u prvi plan hrišćanski univerzalizam, jasno se ovde oseća nacionalni i narodni karakter kulture. Javlja se snažna samosvojnost i specifičnost srpske kulture koju najviše pokazuju samosvojne ličnosti na čelu sa rodonačelnikom Svetim Savom. Dela, politička, građevinska, umetnička i književna jasno u sebi nose pečat onog naroda i one ličnosti koji su ih stvorili. Ovo je vreme kada se vrši srpska redakcija ne samo staroslovenskog jezika već i celokupne vizantijske – pravoslavne i crkvenoslovenske1 kulture. Iza ovog stoji relativno visok stepen prethodnog kulturnog razvitka, ali i novi kreativan razvoj. Intenzivira se prevođenje sa grčkog jezika, ali se stvaraju i nova originalna dela. Sve se to vrši po manastirskim centrima Raške i u novom svetogorskom srpskom centru, manastiru Hilandaru.

Epoha trinaestog veka nije prva epoha srpske kulture i državnosti. Nje ne bi bilo bez onog prethodnog razdoblja u kome su postavljeni temelji buduće srednjevekovne civilizacije. Tada je određen smer i karakter budućeg kulturnog i političkog razvitka srpskog naroda. A ono što je nama ovde posebno važno je to da je izgrađen elementarni sistem idejnih pojmova u svojim glavnim odrednicama i postavljen duhovno-ideološki temelj buduće svetosavske kulture. U tom periodu je pripremljen put, stvoreni su obrasci, formiran jezik, proširena hrišćanska vera na ceo narod… Ipak tek sa delom Svetog Save i razvojem nezavisne srpske crkve, države i kulture, stara kultura dobija onu sadržinu koji će je učiniti aktivnim i originalnim članom zajednice pravoslavnih i slovenskih naroda. A to bi bio i u najkraćem i ideološki temelj osnivača srpske države.

Epoha prvih Nemanjića je dakle ne samo nova već i glavna epoha u konstituisanju srpske srednjevekovne civilizacije. Ta etapa se završava sredinom XII stoleća. U toku ovog veka srpska država i ideologija nastoji i uspeva da uhvati korak sa vizantijsko-slovenskim uzorima. Šta više, uspeva i da stvori dela koja predstavljaju, po nekim elementima, njen najčistiji izraz. Glavni pokretač idejnog i kulturnog razvitka je stvaranje srpskih pravoslavnih kultova kultova svetorodne dinastije. Srpska kultura i ideologija tog vremena je bila izraz društvene i nacionalne samostalnosti, ali u isto vreme i integrisanosti u duhovnoj ekumeni pravoslavno-hrišćanske civilizacije. Do tada je sve nekako mutno i smešano u srpskoj istoriji, od tada Srbi kreću jednim jasnim putem. Putem koji im je svojim životom i delom zacrtao Sveti Sava.

U tome veku se formiraju obrasci stare srpske kulture. Normira se jezik, profiliše arhitektura, formiraju se glavni kulturni centri nemanjićke Srbije – Hilandar, Studenica, Žiča, Mileševa. U njima se vizantijska kulturna osnova dopunjava delima srpske kulture. U njima se ostvaruje živi kontinuitet prednemanjićke i nemanjićke pravoslavne kulture i ideologije. U njima se ćirilometodijevska2 osnova dopunjava i nadograđuje delima srpske, domaće kulture. U tome je sva specifičnost stare srpske kulture, i sva njena univerzalnost, i nesumnjiv opštehrišćanski identitet. Ulogu začetnika osamostaljene srpske kulture ima Sveti Sava, ali i ulogu najdoslednijeg vizantinizatora3 srpskog naroda. Prividno paradoksalno, ali jedno bez drugog se ne može razumeti. Tek zajedno oni predstavljaju celinu idejne platforme prvih Nemanjića.

Interesantno je zapitati se koji je motiv napora da se stvori srpska kultura. To je bitno, jer ljudi tada nisu razmišljali kao mi danas. Tada se nije stvarala nacionalna kultura radi kulture, nacionalizma ili nečeg sličnog. Svetosavska kultura je stvorena iz želje da se u Srbiji stvori hrišćansko društvo, to jest da se u konkretnoj realnosti služi Bogu i narodu. Dimitrije Bogdanović kaže da je motiv “te delatnosti, njen glavni pokretač, nalazi u stvaranju srpskih pravoslavnih kultova, kultova svetorodne dinastije i autokefalne crkve”. Svetost vladara i crkvenih poglavara je pokrenula ljude nemanjićke epohe ne delo stvaranja svetosavske kulture. Svetost ljudi, zajedno sa delima koji su iz toga proizilazila, je najznačajniji ulog koji je naš narod dao pravoslavnoj i evropskoj civilizaciji tog vremena. Preko prvih Nemanjića, preko svete dinastije su Srbi postali u hrišćanskom smislu pravi narod – božiji narod. Narod koji ima svoje zastupnike pred Bogom, kao malo koji narod evropske istorije. To je teološki temelj državne ideologije srednjevekovne Srbije.

Samostalna crkva je put ka samosvojnoj kulturi koje je izraz autentičnog i originalnog doživljaja hrišćanstva u srpskom narodu. Svetosavlje je u prvom redu to, pa tek onda i izraz društvene i nacionalne samostalnosti i samosvesti. Svetost ljudi je znak zrelosti jednog hrišćanskog naroda, a svetost brojnih vladara je izuzetak u istoriji hrišćanskih društava. Koliko je svetost osnivača srpske države značila tadašnjim ljudima i na polju politike vidi se kod Domentijana koji za sve uspehe Stefanove države zahvaljuje isključivo svetačkim Nemanjinim moštima: “svi neprijatelji otačestva njihova, vidljivi i nevidljivi, padahu pod njegove noge molitvama i blagosiljanjem njihova prepodobna oca”. Time je srpska kultura i država dobile najviši mogući smisao u ideji “posvećene”, svete države i svete kulture.

Na temelju volje da se ostvare hrišćanski ideali i kanoni u praktičnom životu, se formira specifično srpska kultura srednjevekovne Srbije. Crkveni vid staroslovenske i starosrpske kulture određuje krug i pravac kulturnog i političkog razvoja kod Srba sve do modernog doba. Period pre svetog Save znači vreme recepcije vizantijske kulture i hrišćanske ideje. Kada je reč o kulturi to je uglavnom ranovizantijska hrišćanska literatura sa svojom ideologijom. Van nje su ostali svetovni4 i gradski elementi vizantijske civilizacije. U tom smislu možemo reći da je staroslovenska kultura mnogo više hrišćanska od vizantijske, jer je bez balasta stare kulture. Očito je opredeljenje sv. Sava za istinsku hrišćansku kulturu i ideologiju kao “idealni lik vizantijske civilizacije” (Dimitrije Bogdanović). U tom smislu je bilo lakše ustrojiti novo društvo u jednom mladom narodu, svojevrsnoj tabuli rasa, nego u Vizantiji okovanoj kulturnim i imperijalnim tradicijama grčko-rimske civilizacije.

Koliko je srpska kultura originalna u odnosu na vizantijsku koja joj je nesporno uzor? To je pogrešno postavljeno pitanje. Teško je u modernom smislu govoriti o originalnosti i o neoriginalnosti jedne kulture srednjeg veka. Tada je originalnost u savremenom smislu i nemoguća jer se time krše kanoni i pokazuje sujeta. Umetnička originalnost po svaku cenu modernog doba bi u srednjem veku bila ocenjena kao čista ludost. Ipak pored sve skromnosti i vernosti uzorima postoji specifičnost nemanjićke kulturne produkcije. Najviše je izražena u žitijnoj književnosti, gde se može govoriti o vladarskoj hagiografiji koja je toliko istorična da je možemo nazvati i istoriografijom. Time ona nije manje kanonska i manje pravoslavna. Naprotiv, što je više utemeljena u život i istoriju i njena je univerzalna poruka razumljivija ljudima određenog vremena i prostora. Možemo reći da je srpska srednjevekovna ideologija bila “žitijna”. Bila je i po idejama i po estetici utemeljena na žitijima svetih vladara koja su predstavljala i kulturni i idejni obrazac za tadašnjeg čoveka. Hagiografija je uopšteno uzev kao književni žanr, i konkretno kao životopis osnivača srpske države i kulture živi i slikoviti idejni program srednjovekovnog srpskog društva.

Branko Radun

………………………………………………..

https://vidovdan.org/aktuelno/branko-radun-ideologija-svetog-save2/

 

1 Iako su kršteni u VII veku Srbi su definitivno primili hrišćanstvo u IX veku, (preciznije između 867. i 874.) uglavnom od slovenskih misionara Donje Panonije, učenika Konstantina i Metodija. Tako je srpski narod dobio hrišćansku veru sa istoka i to na svom jeziku, što je bilo veliko dostignuće i za mnogo kasnije vreme na zapadu. To što su i sveštenici latinske provenijencije i ćirilometodijevski misionari bili pod vlašću vizantijskog cara predstavlja važnu činjenicu geneze pravoslavno-slovenske i srpske kulture. Konstantin (Ćirilo) i Metodije su i u Moravskoj imali velike probleme sa germanskim sveštenstvom koje se protivilo uvođenju slovenskog jezika kao bogoslužbenog, a time i kulturnog, sa pozicija da na zapadu može postojati samo latinski jezik kao jezik crkve. Iako je papski Rim načelno podržavao “slovensku braću” po pitanju jezika, ta podrška je nestala posle njihove smrti. Posle je katolička crkva progonila zaostale glagoljske i ćirilske tradicije u primorju, Dalmaciji, Hrvatskoj itd. Važnost slovenske crkve, narodnog sveštenstva i slovenskog bogosluženja je osnova na kojoj je sv. Sava gradio srpsku crkvu i srpsku kulturu. Bez ćirilometodijevske crkve i kulture nemoguće je razumeti i kulturni i ideološki program sv. Save. On je samo nastavio i produbio ono što su oni započeli. Može se reći da je sv. Sava obnovio ćirilometodijevsku tradiciju narodne i slovenske crkve u vremenu kada je Vizantija pokušavala da se nametne crkveno i da pravoslavnu crkvu među Slovenima pogrči. S tim u vezi je upadljiv nedostatak slovenskih rukopisa u drugoj polovini dvanaestog veka. Misli se da su staroslovenske knjige uništavane u periodu vizantijske reokupacije Balkana.

2 Atanasije Jevtić, Sveti Sava u tokovima ćirilometodijevskog predanja, Sveti Sava i Kosovski Zavet, Beograd 1992. str. 7 –19.

3 Dimitrije Bogdanović, Srpska književnost na putevima samostalnog stvaranja, Istorija srpskog naroda, knjiga prva, Beograd 1994. str 328 i 331. “Po tim osobinama, srpska književnost srednjeg veka pripada cela svojoj epohi, zasnovana je na istovetnim temeljima i građena u istom duhu, sa jednakim ciljevima, u okviru jedinstvene estetske filozofije vizantijskog sveta”. Mi bi smo samo dodali, da sve ovo važi i za celokupnu srpsku kulturu i vladajuću ideologiju. Ne može se ni po čemu svetosavska kultura izmestiti van hrišćanske i pravoslavne kulture. Šta više po svojim osobinama i idealima ona predstavlja njen, verovatno najčistiji izraz.

4 D. Bogdanović, Počeci srpske književnosti, Istorija… str 223. “Kada je reč o literaturi, to je percepcija pretežno ranovizantijske literatura, uz to literature crkvene, van čijeg su okvira ostali mnogi svetovni, naročito istoriografski žanrovi književnosti. Izbor nije slučajan; u opredeljivanju za određene vrste i dela vizantijske književnosti krije se opredeljenje za hrišćanstvo kao idealni lik ove civilizacije.”

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here