Branko Radun: Ideologija Svetog Save(2)

Podelite:

RAZVOJNI PUT SVETOG SAVE

Ulogu začetnika srpske osamostaljene kulture ima Sveti Sava (oko 1175-1235), najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje, tvorac srpske crkve i nacionalnog programa trinaestog veka. Još kao mladić, sa svetovnim imenom Rastko, napustio je upravu Humskom oblašću, da bi verovatno 1191. u Svetoj Gori primio monaški čin. Izvori govore da je bio željan molitvenog, asketskog i svetog života. To je ono za čim je čitav svoj život žudeo, ma gde se nalazio i ma šta radio i koliko daleko dospeo u na tom putu. To je ona osa oko koje se okreće njegov život i njegov pogled na svet. I ono što ga određuje i motiviše i u svetovnim i u duhovnim poslovima. Uvek i svugde biti posvećen Bogu1 i pravoslavnoj veri, služeći direktno preko molitve i posta u pustinjskoj askezi ili posredno preko pomaganja svom narodu u mnogim sferama života.

https://vidovdan.org/aktuelno/branko-radun-ideologija-svetog-save1/

1 O Svetom Savi je toliko kod nas pisano, ali je pri tom zapostavljen jedan važan aspekt njegovog delovanja a to je da je on bio obrazovani teolog pravoslavne crkve i shodno tome hrišćanski ideolog. To je ključna činjenica koja nam može pomoći da razumemo ideologiju i stavove Savine po pojedinim društvenim i političkim pitanjima. Iz njegovih najdubljih verskih ubeđenja i religioznih ideja proističu sve ostale, i istorijske i političke, i društvene i kulturne… O tome kod A. Jevtića, Iz bogoslovlja Svetog Save, Sveti Sava i Kosovski Zavet, Beograd 1992.str. 42 –173.

Motivacija koja je Savu dovela na Svetu Goru je ona ista koja ga je posle vodila natrag u Srbiju ili na hodočasnička putovanja po svetim mestima Istoka. I himnografija i žitija složno govore o neutaživoj želji mladog Rastka za moralnim i čistim životom kojim su živeli monasi. Sa pravom D. Bogdanović odbacuje političku ili neku drugu motivaciju za monašenje Rastka. On kaže da “neuverljivo izgledaju domišljanja, jedno vreme omiljena u srpskoj istoriografiji, da je Rastkov odlazak u Svetu Goru i njegovo monašenje planirao sam Nemanja iz političkih razloga”.1 Pre će biti da je bilo suprotno. Nemanja je hteo iz ličnih i političkih razloga da uz sebe zadrži najmlađeg i najtalentovanijeg sina. Isto tako je pogrešno Svetog Savu i njegovu kulturnu i političku delatnost tumačiti površnim pragmatizmom i reformizmom savremene elite2. Bilo bi nenormalno da je neko provodio godine u molitvi i u najtežem asketskom postu samo radi imidža ili političkih motiva. To je pojava vulgarne “modernizacije”, kada se na ljude nekog drugog vremena projektuju sadašnje težnje i pogled na svet. Ali isto tako ni ne isključujemo ni političke i ideološke motive, kao značajne u nekim drugim delima osnivača srpske kulture.

Sava je primio rasu (postao je iskušenik) a zamonašen je u Vatopedu, gde je 1197. dočekao svog ostarelog oca Nemanju, tada već shimonaha Simeona. Sa sopstvenim moralnim i duhovnim ugledom, ali i očevim vladarskim, on je dobio od vizantijskog Cara Aleksija Anđela (1195-1203) 1198. odobrenje (zlatopečatni sigilij), a kasnije i hrisovulju kojom se opusteli manastirčić Hilandar stavlja pod upravu Simeona i Save kao potpuno samoupravan – nezavisan manastir. Osnivanje srpskog manastira u Svetoj Gori, ognjištu pravoslavne kulture i duhovnosti, otkriva težnju prvih Nemanjića da stvore jedan jak srpski duhovni i idejni centar. Oni su time hteli da Srbe jače i dublje vežu za Tradicije pravoslavnog Istoka, ali i da stvore osnovu za stvaranje samostalne srpske crkve, kulture i državnosti. Sve, od države, kulture, crkvenog života je bilo u službi napretka Srba u hrišćanskom smislu. Hilandar je jedna od ključnih činjenica ideološkog programa “očeva osnivača”.

Sava je neko vreme ostao u Hilandaru po očevoj smrti (1199.) okupljajući tamo jedno srpsko bratstvo. Posle pada Carigrada 1204. u ruke krstaša i nemira na tom prostoru, a i zbog sukoba oko vlasti u samoj Srbiji između Vukana i Stefana, Sava se vraća u otadžbinu. Vratio se u Srbiju sa očevim moštima, izmirio braću i ostao u Studenici kao arhimandrit do 1217. Tu isto tako vidimo na delu Savinu “političku apolitičnost”, delovanje u politici koje nije motivisano prvenstveno političkim uzrocima, već jednu moralnu akciju kojom se želi uspostaviti mir u napaćenoj zemlji. A posle toga sledi delatnost koja ima za cilj jačanje i učvršćivanje vere i hrišćanske moralnosti i običajnosti u narodu.

Odlazi u Nikeju 1219. gde dobija čin Arhiepiskopa i status autokefalne crkve. On je to sam izrazio željom da će tako crkva biti bliže narodu i da će to dovesti do toga da vera jače zaživi u srpskom rodu. I bio je u pravu. To je njegov prvenstveni cilj, a to što je to imalo za posledicu jačanje države je bio jedan efekat, koji je opet posredno koristan za moralni progres naroda. Koliko možemo oceniti on nije ništa radio samo radi jednog efekta. Sve njegove akcije su imale višestruke i trajne posledice po celo društvo.

Organizaciju srpske crkve je izveo odmah po povratku iz Nikeje, na saborima srpske zemlje i crkve, potiskujući grčke i latinske episkope. On time nije pokazivao nikakva antigrčka ni antilatinska osećanja. On je bio đak grčke Svete Gore i Vizantije. Šta više bio je najuzorniji đak vizantijske civilizacije, on je njene duhovne, kulturne i političke ustanove mudro presađivao u Srbiji. Ali je bio svestan da srpska crkva i srpska duhovnost ne mogu imati napretka sa stranim vladikama i sa bogosluženjem na stranom jeziku (grčki ili latinski). U njegovom delovanju nije bilo, koliko vidimo, ni malo šovinizma ili nacionalne sujete. Pokušavao je da u svemu služi Boga i spasenju svog roda, kako je to on doživljavao i ljudi njegovog doba. Tako ga je razumeo i Nikejski car i patrijarh, kao jednog iskrenog hrišćanina i pravoslavnog asketu posvećenog veri i sveopštem napretku svoje zajednice. To ne znači da oni nisu bili svesni i političkih implikacija ovog čina i da su ih potcenjivali. Time su Nikejci, oslabljeni od borbi sa muslimanima, katolicima i konkurentskim grčkim državicama, na zapadu pravoslavnog sveta dobijali jednog vernog i zahvalnog prijatelja i saveznika.

Stvaranjem autokefalne srpske crkve je omogućeno da se integriše srpski narod na temelju pravoslavne vere i istočne kulture. Nacionalno ujedinjenje nije bilo samo sebi svrha, kao što je to često slučaj kod modernih nacionalnih pokreta, već je to bilo sredstvo podizanja nivoa hrišćanskog života i duha kod naroda. Integracijom hrišćanskog i nacionalnog u jednoj razumnoj i zdravoj sintezi je ispunjenje zahteva hrišćanskog programa moralnog i duhovnog preporoda, ali ništa manje i ispunjenje nacionalnih interesa. I koliko vidimo ta sinteza nije bila ideološka mešavina, već mudro uklapanje hrišćanskih načela i ideala u tradicionalni i svakodnevni život srpskog naroda. Sveti Sava je istovremeno bio univerzalno hrišćanski orijentisan i iskreno predan nacionalnoj ideji. Može se slobodno reći da je time nacionalno ujedinjenje dovedeno do svog najvišeg stepena jer je zasnovano na jednom duhu i jednoj ideji. Redak je primer, ako ne i jedinstven u Evropi, ranog stvaranja samosvojne nacionalne crkve i kulture, i toliko verne univerzalnoj hrišćanskoj tradiciji prvog milenijuma. Možemo se prisetiti da su narodi zapadne Evrope tek više vekova kasnije dobijali bogosluženje i književnost na svom jeziku, svoju crkvenu samostalnost, svoje sveštenstvo i nacionalni identitet i to po cenu krvavih ratova.

Crkva je integrisala narod i uticala na razvoj3 u svim oblastima života. Pravoslavlje je postalo toliko bitno da predstavlja temelj i suština srpske nacionalne svesti4, kulture i načina života. To je dovelo do spajanja verskog, nacionalnog i egzistencijalnog u jedno nesliveno jedinstvo. Jedinstvena crkvena organizacije, jedinstvo vere, obreda, pogleda na svet i načina života približavaju i ujedinjavaju ljude jednog naroda na moralnim i duhovnim temeljima, bez obzira koliko bili geografski ili socijalno udaljeni. Jedan i jedinstvena vera povezuje razne krajeve, prevazilazeći regionalizme5 i socijalne podvojenosti i suprotstavljenosti. Crkva je svima nudila zajedničke simbole i tradicije”.6

Naravno da je takvo nastojanje moralo izazvati otpor onih koji su gubili položaje i privilegije ovim “reformama”. Došlo je do sukoba sa ohridskim arhiepiskopom jer je on gubio svoju vlast nad delovima pravoslavne crkve među Srbima. Grčka imperijalna aristokratija i crkveni velikodostojnici su sa visine gledali na Slovene kao na varvare koje su oni civilizovali. Mnogi među njima su smatrali da ovi ne mogu sami da vode svoje političke i crkvene poslove, da su im i dalje potrebni tutori. Sukob sa ohridskim arhiepiskopom nije dobio težinu raskola jer je Sveti Sava već imao duhovni autoritet u pravoslavnom svetu naročito u Svetoj Gori, u Carigradu i Nikeji. Kao i činjenicom da je on mudrom i doslednom politikom i širokom diplomatskom akcijom na međunarodnom crkvenom planu – posetama istočnim patrijaršijama (1229-30, 1234-35) uspeo da neutrališe protivnike srpske samostalne crkve. I tako je protest ohridskog arhiepiskopa ostao usamljen. On je uvek pokazivao ljubav prema Grcima koje je uvek pomagao kada je mogao. Kao i njegovi nemanjićki naslednici koji su gradili zadužbine širom Balkana i Svete Zemlje niko ih nije mogao optužiti da gaje antigrčka osećanja. Srpski nacionalizam je u svom pravom vidu uvek širokogrud, otvoren, stvaralački i vrlinski.

Da stvaranje Srpske Pravoslavne Crkve nije bio izraz želje sv. Save da vlada u toj sferi i da se ona instrumentalizuje u političke svrhe pokazuje prvo njegovo odbijanje da on nosi čin arhiepiskopa, a zatim i predan rad na podizanju nivoa crkvenosti u Srbiji. On je crkvu ustrojio mnogo ozbiljnije i aktivnije nego što je bio do tada slučaj. Razvijena je delatnost velikih manastira, aktivirani su novi episkopski centri, staranje o misionarskom radu je stavljeno u dužnost protopopovima. Pravno je crkva dobila novi stepen sa zbornikom crkvenog prava koji je kompilacija sv. Save (Nomokanon ili Krmčija7) kojim je kodifikovano vizantijsko pravo u oblasti crkvenog života. A to je tada obuhvatalo i brak i privatno pravo. Time Srbija dobija čvrst pravni poredak i postaje uređena i pravna država. Sa crkveno-nardnim saborima se jače ispoljava i demokratski i slobodarski duh naroda. Sava Nemanjić je tom zakonodavnom delatnošću više no bilo čim drugim učinio Srbiju integralnim delom evropske kulture, baštineći i primenjujući milenijumsko nasleđe grčko-rimskog prava. On je na taj način više no bilo ko drugi učinio Srbiju zemljom evropske i mediteranske civilizacije. Šta više, doslednim sprovođenjem zakona srpska zemlja je u narednom periodu postala uzorno uređena i stabilna, kao malo koja u Evropi toga doba. I ova opštecivilizacijska delatnost je imala za motiv da se uređenjem privatnog i društvenog života učvrsti i ukoreni hrišćanski moralni poredak. Po hrišćanskom shvatanju dobro uređena država je sredstvo koje drži ljude dalje od greha i poroka. Uvođenje zakonitosti i pravnog reda utiče na duh i moral jedne zajednice i spasenje njenih članova što je bio glavni cilj Svetog Save. Sava je pravnu državu doživeo kao soteriološki i eshatološki osmišljenu i ukorenjenu tvorevinu. Istinski hrišćanska vizija države i zakona daje oboma takav uzvišen smisao i vrednost kakvu im nikada ne mogu dati moderne materijalističke i kratkovide ideologije.

Branko Radun

1 D. Bogdanović Predgovor knjige: Sveti Sava: Sabrani spisi

2 Stanoje Stanojević, Sveti Sava, Po njemu je sv. Sava od “verskog fanatika postao propagator socijalnog morala” (str. 34 – 35), i “revolucionar koji je rušio svesno i energično osveštane tradicije i izvodio radikalne reforme” (str. 59, 115). To mišljenje preuzima i Miloš Crnjanski (Sveti Sava) i on sv. Savu vidi kao socijalnog reformatora i revolucionara, pa dodaje de je njemu “više nogo do dogmata stalo do države i reda” str. 142.

3 Sima Ćirković, Rabotnici, Vojnici, Duhovnici, str. 395

4 Isto, str. 394

5 Isto, str. 393

6 Isto, str. 393

7 Isto, str. 374, i Dimitri Obolenski, Vizantijski Komonvelt str 314-321. Svetosavska Krmčija je stolećima ostao glavni izvor crkvenog prava u slovenskim zemljama”.

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here