Branko Radun: Ideologija Svetog Save(4)

Podelite:

IDEOLOŠKI KORENI I UZORI

Ideologija je sistem verovanja, stavova, učenja i realpolitičkih poruka jedne grupe upućene ostatku društva. “Termin vladarska ideologija upotrebljava se u modernoj nauci da označi jednu razgranatu i složenu strukturu misli i osećanja srednjevekovnog čoveka”.1 Pri istraživanju ideja i ideoloških strujanja srednjeg veka moramo se jako čuvati modernizacije i racionalizacije, svojevrsne projekcije stanja svesti modernog čoveka na srednjevekovno doba.

Branko Radun: Ideologija Svetog Save(3)

Politička filozofija osnivača srpske kulture je originalno hrišćanska2. U celini, bez izuzetka pripada baštini misli i emocija istočnog hrišćanstva. Ideologija Svetog Save sagledana u svetlu hrišćanskih ideala s jedne i realne politike sa druge strane predstavlja jednu skladnu celinu3. Postoji jaka, organska veza i sklad između teologije povelja, žitija, službi svetima, liturgijskih pesama, fresaka i praktične politike4. Politička delatnost, freska, gradnja crkava i manastira, liturgijski tekstovi itd. sve to posebno i zajedno govori jedno – da sve to ima koren u veri i religijskim idejama. Ideologija nije bila odvojena od života, nije se nametala i nije bila strano telo, već je prirodno proizilazila iz onih najboljih tradicija i osobina našeg naroda i naše kulture. “Nije reč o programu odvojenom od realnosti života. Nemanjići su oblačili monašku rizu, podizali manastire, postajali svetitelji. Nemanjićka država počivala je na temeljima koje je postavio sv. Sava, ne samo kao diplomata već i kao teolog i zakonodavac. Ako se ne vodi dovoljno računa o hrišćanskom nadahnuću koje boji srpske povelje, nećemo razumeti ni njihov tekst, ni mnoge vidove stvarnosti kojih se oni tiču”.5

Kakva je ideologija i politička filozofija Svetog Save i ostalih Nemanjića? Idejnim pitanjima srednjevekovnog srpskog društva se do sada posvećivala relativno mala pažnja. Značajan rad u toj oblasti koji je i nas inspirisao je članak Dimitrija Bogdanovića “Politička filozofija srednjevekovne Srbije”.6 Poučeni modernim dostignućima istoriografije, koja u srednjem veku vidi celovit sklop društvenih struktura, odnosa i aktivnu ulogu verovanja i ideja i kod nas se počinju baviti dubljim slojevima kulture.

U srednjevekovnoj Srbiji kao i u celom hrišćanskom svetu ne postoji autonomno, u savremenom smislu, filozofija ili ideologija. Može se govoriti o filozofskoj misli, o idejama, ali ne o modernoj filozofiji kao nauci ili sistemu. Postoje neki argumenti da se o sholastici govori kao o preteči savremene filozofije i ideologije, ali o tome ne može biti reč kada je u pitanju pravoslavni istok. U to vreme na istoku nema odvojenosti teologije od filozofije i nauke. Sve je to još u jednoj organsko duhovnoj celini koja nema autonomne elemente, već samo žanrove. Ideologija prirodno izrasta iz vere i nemoguće ih je odvojiti, pa ni u potpunosti razlikovati. Postoji jedna sfera u kojoj su sve oblasti života ujedinjene. Nema autonomne ideologije, kao u ostalom ni autonomne kulture. Postoji “nesliveno jedinstvo” kulta i kulture7, vere i nauke, religije i politike.

Za srpsku srednjevekovnu misao je od presudnog značaja biblijske i svetootačke ideje i ideali. Srbi su, na čelu sa Svetim Savom, bili baštinici i verni nastavljači te kulture. Sveti Oci hrišćanstva su govorili o tome kako da dođe do harmonije između crkve i države. Crkva i država nisu shvaćeni suprotstavljeno, već “kao povezani polovi jednog integralnog sveta, oba u izvesnoj meri “ovozemaljski”, oba u nekoj meri opet “onozemaljski”, pa se kao integrišući faktor javlja tek nešto treće, a u stvari – prvo i primarno: sam Bog, samo božansko Biće, tvorac i promislitelj sveta. Jedan ovakav pogled vodio je ka idejama “simfonije”, a ne trijumfa i dominacije (kao na zapadu), jer “je i u jednom i u drugom polu i u njihovom uzajamnom dejstvu imala da dođe do izražaja direktna dominacija Božja”.8

Srpska srednjevekovna misao i vladajuće ideje su biblijske, hrišćanske, pravoslavne i vizantijske. To znači da su sve okrenute jednom centru – Hristu. Sve, od vlasti, umetnosti do običaja i životnih ideala je okrenuto ovom centru i njime prožeto. Filozofija i ideologija Svetog Save je potpuno pravoslavna, hrišćanska, monaška i kanonski crkvena u smislu vizantijske civilizacije. On je u tom smislu najdosledniji “vizantinizator” Srbije i srpskog naroda u istoriji.

Osim te opštehrišćanskog i vizantijskog elementa kod sv. Save da li postoje neke karakteristike ili specifičnosti njegovog “civilizacijskog projekta”. On jeste bio najverniji učenik Vizantije, ali on nije sve od nje preuzimao, niti je sve preuzeto ostalo potpuno u izvornom obliku. Potrebno je dosta truda da bi se potpuno rekonstruisala percepcija vizantijske civilizacije od strane sv. Save, ili šire gledano od strane srpske elite srednjeg veka.

Prvo što upada u oči je crkvenost slovenske percepcije vizantijske kulture. Ko je bio prenosnik dostignuća ove mediteranske civilizacije na svoje severne slovenske učenike. Ne računajući samo one najznačajnije poput Ćirila i Metodija i Svetog Save, već i one pre njih i posle njih, to su najčešće bili monasi, episkopi, sveštenici. Ljudi koji su bili posvećeni veri i crkvenom životu su drukčije videli i prenosili jednu kulturu no što bi to uradili vojnici, trgovci ili naučnici. Transfer je išao preko crkve i crkvi posvećenih ljudi, čak iako nisu imali svešteničke činove. Osnivači slovensko-pravoslavne kulture su bili istinski hrišćani, više njih je kanonizovano. Sveti ljudi su osnivači te kulture i to je činjenica koja se ne može dovoljno naglasiti. Bilo bi mnogo šta drugačije da Ćirilo i Metodije ili Sveti Sava nisu bili monasi i posvećenici vere, već vizantijski oficiri ili carigradski trgovci.

To je dovelo do toga da se u slovenskom svetu, a i Srbima najviše iz Vizantije donosilo ono što je bilo u vezi sa religijom. I kada je bila književnost, ili umetnost u pitanju ona je skoro isključivo crkvena. Malo je prodrlo među Srbe gradskog i civilizovanog života Carigrada, malo se znalo za društvene i ekonomske institucije. A i to što je došlo dolazilo je u ove naše krajeve vrlo kasno, posle stvaranja slovenskih pravoslavnih društava i država. Nema tu dvorskog ceremonijala, trgovačkih udruženja i moćne birokratije kao u Vizantiji. Crkvenost i bibličnost kulture je naročito istaknuta kod Svetog Save koji je bio monah i asketski posvećen dostizanju jevanđeljskih vrlina.

Da bi se bolje razumelo shvatanje sveta Srba u srednjem veku i političku filozofiju koja je vladala potrebno je brižljivo analizirati biblijske tekstove i svetootačka tumačenja. To je patristička biblistika koja tumači i razjašnjava mnoge ideje i običaje hrišćanske civilizacije. Savina ideologija je sasvim biblijska i svetootačka. U analizu bi ušli samo oni tekstovi Svetih Otaca koji su prevedeni na staroslovenski. Tu nema filozofski i heterodoksno nastrojenih pisaca poput Origena. “Zastupljena je uglavnom ranovizantijska homilistička literatura, u komentarima Atanasija Aleksandrijskog, Vasilija Velikog, Jovana Zlatoustog i drugih, pa i od ovih autora, ne sve, ne sve od bitnog značaja”.9 Besede svetih otaca, sa izraženim moralnim, pedagoškim i misionarskim karakterom, je postala temelj slovenske pravoslavne kulture i duhovnosti. Izbor Ćirila i Metodija i njihovih učenika su sledili u Svetoj Gori i Rusiji, a među njima i Sveti Sava. Homilije (beseda, slovo) se tiču života u društvu, kao i pojedinca samog. One donose hrišćanski vrlinski pogled na svet, na društvo i političke institucije. “Politički fenomeni – vlast, država, vladar, podanik itd., a posebno socijalno-politički – kao svojina, rad, potrošnja i dr., nalaze se uvek negde na širokoj lestvici vrednosti, u sklopu jedne vrednosne, aksiološke filozofije, koja je zaokupljena individualnim ili kolektivnim ponašanjem u funkciji Bića (“bitija”). Zato su mnogi “takvi tekstovi veoma relevantni za povezivanje niti jedne političke filozofije toga doba, makoliko moralizatorski i poučni oni bili po svome izrazu i književnom žanru”.10 Njihova etičnost ih čini relevantnim jer je nemoguće govoriti o pravoslavnom shvatanju politike odvojeno od moralnosti, to je jedna celina. Vrlina je suština hrišćanstva, pa i hrišćanske ideologije.

1 Smilja Marjanović-Dušanić, Vladarska ideologija Nemanjića, Beograd 1997. str 305.

2 Isto, str 307. “Njen hrišćanski karakter odista čini osnovnu crtu vladarske ideologije u nemanjićkim poveljama”

3 N. Radojčić, Dužnosti nauke prema Svetom Savi, Glasnik SPP, 1, str.30. “Bogoslovsko znanje bilo je osnova vaskolike njegove radinosti”.

4 Istorija Jugoslavije, Narodno delo, str 109. Vladimir Ćorović je samo jedan primer nerazumevanja jedinstva dogmatskog i praktičnog kod Svetog Save. “On nije mnogo dogmatisao i na tu stranu crkvenog vaspitanja nije obraćao veliku pažnju. On je hteo da crkvu stvori aktivnom, živom i neposredno zainteresovanom za progres naroda”. Baš naprotiv jedna od glavnih tačaka njegovog političkog programa je čistota vere i pravoslavno dogmatsko ispovedanje vere. Zato je i sazvao sabor u Žiči, zato su i anatemisali jeretike, zato su i postavljeni protopopovi i zato su formirane episkopije u primorju. A “aktivna i živa crkva” ne da nije u suprotnosti sa dogmatskom pravovernošću već je njen preduslov.

5 S. Marjanović-Dušanić, Vladarska… , str 308.

6 D. Bogdanović, Politička filozofija srednjevekovne Srbije, str.131-136.

7 Za razliku od zapadnih naroda gde se vrlo rano javljaju elementi buduće svetovne (autonomne) kulture na istoku, a naročito u Srbiji toga nema kroz čitav srednji vek. Već u četrnaestom veku sa pravim humanistima, trubadurima postoji zametak svetovne kulture. Kod Srba ni u vreme pokosovske privremene obnove države kraja XIV i u XV veku nema ni nagoveštaja tog i takvog razloga. Stoga delimo profesora Ćirkovića koji je u jednom radijskom intervjuu rekao da zbog toga i u slučaju da nije bilo Turske okupacije naš razvoj ne bi ličio na razvoj zapadnih društava. U smislu da ne postojanje autonomne kulture u nemanjićkoj Srbiji, pa i u Srbiji Lazarevića, a i posle predstavlja činjenicu prvog reda. Sva svetosavska kultura je unutar kulta, unutar sakralne sfere.

8 D. Bogdanović, Politička filozofija…, str.132.

9 D. Bogdanović, Politička filozofija…, str.132.

10 Isto, str.132-133

 

Branko Radun

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here