Branko Radun: Ideologija Svetog Save(5)

Podelite:

TEOLOŠKA SUŠTINA IDEJE PORETKA U SVETU

U hilandarskoj povelji Simeona (Nemanje) se u početku (arengi) kaže da je Bog kroz istoriju ustanovio sadašnji poredak država i odnosa snaga. Podela svetske vlasti potiče od vremena gradnje vavilonske kule. Time se potvrđuje ideja harmonične hijerarhije1 i na nebu i na i na zemlji, kao i podele prava, odnosno dužnosti. Bog utvrdi “Grke carevima, a Ugre kraljevima” narode razdeli i svakom dade običaje i zakone. Tu vidimo kako se iako deo pravoslavnog Istoka, na političku situaciju gleda realno i neideološki. Nema tu potcenjivanja nepravoslavnih naroda ili planiranja krstaških ratova kao na zapadu. Oni mudro shvataju realnost, pa iz tog i takvog shvatanja hrišćanstva dobijamo jednu trezvenu politiku, pa i real‑politiku. Sveti Sava i Nemanja su se nadahnjivali istinama i mudrostima Vizantije, ali su u njoj, isto tako realno sagledavajući stvari, videli i protivnika njihove političke i kulturne nezavisnosti. Nikada nisu nacionalne, u prvome redu duhovne interese, podređivali ideološkoj supremaciji vizantijske elite, ali i nikad nisu došli u iskušenje da menjaju svoja religijska uverenja zato jer su se politički i vojno sukobili sa maticom pravoslavlja – Vizantijom. Grci jesu carevi, ali im se ne priznaju univerzalističke težnje, kao što se ni ne razmišlja o ideološkom imperijalizmu papskog Rima, jer je ovaj jeretički.

https://vidovdan.org/aktuelno/branko-radun-ideologija-svetog-save4/

Sveti Sava ne prihvata kasnovizantijsku viziju hijerarhijskog sveta na čijem je čelu vizantijski cara, kao ni priču o primatu carigradskog patrijarha u pravoslavnom svetu. On stoji na stanovištu crkvene i političke sabornosti sveta sastavljenog od nezavisnih država i autokefalnih crkava. Umesto centralizovane slike sveta vizantijskih ideologa on je zastupnik policentričnog principa, što je i hrišćanski i u skladu sa realnom situacijom. To i takvo njegovo stanovište ne dolazi od uticaja zapada, koji ne zanemarujemo, već više od uticaja biblijske i svetootačke literature, kao i od domaćih srpskih shvatanja. Osnivačka povelja Hilandara se odlučno opredeljuje za ideju slobodnih naroda i država, ali mudro ne odriče počast vizantijskom caru, koji je i imao čisto formalni primat pri osnivanju srpskog manastira na grčkoj zemlji.

U arengi Hilandarske povelje, sa nimalo pravnog sadržaja, dolazi do izražaja lična, psihološka i duhovna motivacija (i time i najdublja pravna zasnovanost) povelje. “Stvaralačka uloga povelje dase objasniti jedinstvom motivacije i ideje: srpske povelje i vladarska žitija objedinjeni su na jednom dubljem planu identičnošću vladarske ideologije: vladar je u svojoj providencijalnoj ulozi opravdan tek posvećenjem, tek potpunim podređivanjem božanskoj volji. Božansku harizmu na sebi vladar dokazuje odgovarajućim, bogodoličnim ponašanjem, bogougodnim delima i poslušnošću crkvi, a najviše sposobnošću da se odrekne svega i da se posveti duhovnim podvizima, u kojima se ispoljava njegova prava, ‘besmrtna’ moć”.2

Ne samo da su ideje i program Nemanje i sv. Save formirale vladarsku i narodnu ideologiju Srba u srednjem veku, već su i njihove ličnosti ostale živo prisutne u životu države i naroda. Sv. Sava svojim autoritetom i moštima oca miri zavađenu braću. On zasniva državu na kultu osnivača i na čudima3 koja se dešavaju. Njima se mole i vladari i obični ljudi. Njihovim molitvama se pobeđuju neprijatelji, ali i isceljuju ljudi. U srpskim vladarskim poveljama često se poziva na molitve sv. Save i sv. Simeona kao zastupnike i posrednike kraljeva. Milutin, kao i drugi vladati, pominje da mu je njihova pomoć omogućila da proširi državu4.

HARMONIJA DRŽAVE I CRKVE

Za sve vreme postojanja vizantijskog carstva u njemu je postojala borba između dva pogleda na svet i društveno uređenje, od kojih je jedan imao koren u imperijalizmu paganskog Rima, a drugi u biblijsko-hrišćanskoj tradiciji. Prema prvoj ideologiji vizantijskom caru kao nasledniku rimskih bogo-careva pripada i neograničena vlast u svetu i u društvu, pri tom ne samo u svetovnim već i u duhovnim stvarima. A Patrijarh njegove prestonice – Carigrada, kome treba da se potčine sve crkve, je direktno potčinjen caru. Prema hrišćanskom učenju crkva je bogočovečanska institucija i njom ne može vladati neka zemaljska institucija, pa makar to bio i hrišćanski vladar. Po tom učenju crkva i država su samostalne i nezavisne (“Cezarevo cezaru i Božije Bogu”)5, ali isprepletene jer obe složno služe jednoj veri i ideologiji. Kada je država postala hrišćanska onda je ideja i praksa odvojenosti države i crkve bila zamenjena idejom simfonije države i crkve. Sada se država pridružila crkvi u služenju hrišćanskom Bogu i njegovim zakonima. To je teorija i praksa po kojoj crkva i država treba da su bliske, saglasne, da se uzajamno pomažu i da poštuju nezavisnost ove druge.

Interesantno je kako su se i pape i carevi6 pozivali na apostola Petra, kao na izvor dominacije u hrišćanskom svetu. Ovo je slično paganskom stanovištu deifikacije vladara, koje je bilo vladajuća ideologija kasnog Rimskog Carstva, a i u mnogo sirovijem obliku u bliskoistočnim despotskim državama. Kult ličnosti, cara ili pape7, se kosi sa hrišćanskim kultom Boga. Ovo se kosi sa hrišćanskim učenjem da je Hrist glava crkve. Zapadni papocezarizam i istočni cezaropapizam8 su u mnogome narušili originalni hrišćanski duh slobodne, saborne crkve i hrišćanstva kao skromnog služenja drugom, a ne volje za moć.

U vezi sa ideologijom dominacije vizantijskog cara nad crkvom i nad hrišćanskim svetom je i ideja i pokušaj da se carigradski patrijarh uzdigne iznad ostalih patrijarha i pomesnih crkava. Dominacijom carigradskog patrijarha u pravoslavnom svetu bi najviše dobio vizantijski car, koji bi se preko “svog” patrijarha mešao u unutrašnje poslove drugih naroda i pomesnih crkava. Na sreću, ono što je uspelo na zapadu, sticajem istorijskih okolnosti nije uspelo jednoj struji crkveno-političke elite vizantijskog carstva9.

I pored svih nastojanja mnogih careva i ljudi njima sklonih u krilu crkve da ovu potčine državi, možemo reći da ta ideja i ideologija nije bila vladajuća, kao društvena teorija simfonije, koja je odgovarala učenju crkve i duhu prvobitnog hrišćanstva. U temelju teorije simfonije je pozitivan i stvaralački odnos hrišćanstva prema državi i lične pripadnosti vladara crkvi i njenom moralu i običajima. Po tome su “sveštenstvo i carstvo” dve glavne i neophodne institucije ljudskog društva, koje postoje po volji božijoj i stoga imaju suverenu vlast. “Obe su samostalne i nezavisne jedan od druge i njihov odnos nije odnos subordinacije, nego odnos koordinacije. Iako oni imaju različit karakter, – sveštenstvo – natprirodni, božanstveni, carstvo – prirodni, čovečanski – ipak oni nisu izolovani, nisu potpuno odvojeni jedan od drugog, prvo, pošto imaju isti zajednički izvor – volju Božiju, drugo, pošto rade u istoj sferi – čovečanskom društvu i, treće, pošto imaju isti zajednički cilj – dobro ovog društva. A za uspešno postizanje ovog cilja je neophodna saglasnost među njima, saglasnost koja je moguća samo, kada su obe organizacije potčinjene istim normama – kanonima, koji su dati od sv. apostola i sačuvani od sv. otaca. Ova simfonija sveštenstva i carstva u praksi se izražava u njihovoj uzajamnoj pomoći: sveštenstvo moli Boga za milost prema carstvu i vodi brigu o verskom i moralnom životu članova carstva, a carstvo pruža pomoć crkvi snagom državne vlasti za potvrdu i ostvarenje crkvenih odluka, za borbu sa neznabošcima, jereticima i šizmaticima i za karitativnu delatnost crkve”.10

Neko bi mogao pomisliti da traženje crkve da se država bori protiv jeresi ili nekih drugih destruktivnih pojava u hrišćanskom društvu predstavlja odstupanje od judeohrišćanske tradicije. Starozavetni vladari kao i versko-narodna elita pod vekovnim okupacijama se štitili veru od svih iskušenja. Nema u judeohrišćanskoj tradiciji romantičnog verovanja da će većina ljudi biti moralni bez pretnje zakonske sankcije. Mojsijevo zakonodavstvo je bilo i versko i svetovno zakonodavstvo kojim se silom običaja i zakona održavala vernost Izrailja božanskim normama. Crkva za vreme dok je bila gonjena i ignorisana u Rimskom carstvu pridobijala ljude moralnim primerom i propovedima. Ali to je bilo jedino dostupno sredstvo tada “opozicionom” hrišćanstvu. Kako je hrišćanstvo postalo državna vera carstva, a država se trudila da postane hrišćanska, u prvom redu poštovanjem kanona crkve kao državnih zakona, situacija se menja. I država postaje odgovorna skoro koliko i crkva za opstanak i napredak hrišćanske vere. Ona se svojim bogatstvom, zakonima i represivnim merama bori protiv onoga što hrišćani smatraju za nemoralno ili što sabori proglase za jeretičko. Ovim se crkva i hrišćanstvo pozitivno određuju prema državi koja ih je vekovima progonila i ponižavala. Istina je da je stvaranjem hrišćanskog poretka oslabio moralni heroizam u hrišćanskom svetu, ali se mnogostruko povećao broj hrišćana. U Vizantiji je došlo do sinteze judeohrišćanskog zakonodavstva sa rimskom pravnom tradicijom, i kao da su se, na jednom višem nivou, vratili mojsijevskom shvatanju pravovernog poretka iza koga stoji i vlast i cela zajednica11.

To i takvo shvatanje zakona i države je sveti Sava preneo u Srbiju. Kada je priređivao crkveno-građanski zakonik za crkvu i državu srpskog naroda on je imao jasnu viziju onoga šta hoće i onoga šta neće. Kao dosledan sledbenik judeohrišćanske i monaške tradicije i poznavalac svetih otaca sv. Sava je odbacio sve izvore u kojima je bilo ostataka “elinske zlobi” u vidu totalitarnih tendencija vizantijske države. On je odbacio vizantijsku ideologiju po kojoj je car ima božanske atribute i stoga apsolutnu vlast u društvu i dominaciju nad crkvom, jer se to protivilo učenju i kanonima hrišćanstva12. Nije sv. Sava prihvatio ni ideju dominantnog položaja carigradskog patrijarha u pravoslavnom svetu, iako mu je izražavao počast. On je mogao biti samo prvi po časti, ali ne i vlasti. Ovim je ostao dosledan ideji i praksi nezavisnosti episkopa, tradiciji stvaranja slobodnih i nezavisnih pomesnih crkava, i sabora kao najvišeg autoriteta crkve. Pošto je srpska crkva bila autokefalna, priznavanje autoriteta i vlasti carigradskog patrijarha nad njom bi bilo suprotno duhu i kanonima crkve13.

Interesantno je primetiti kako je sv. Sava zahvaljujući dobrom poznavanju kanonskog prava, svojoj lucidnosti i razvijenoj intuiciji izbegao sve zamke istorijske tradicije u kojoj su se taložile i nepotrebne i štetne stvari. Tako on u 47 glavi nomokanona daje “izvode iz građanskog dela grčkog Nomokanona u XIV titula, ali u celini ispušta prvu glavu VIII titule, gde se, kao što smo videli, putem falsifikata odredaba Justinijanovog Kodeksa dokazuje prvenstvo carigradskog patrijarha”.14 Osim ovih i sličnih spisa sv. Sava, kao de je prozreo istinu, nije u svoj Nomokanon uključio ni zapadni falsifikat – “Dar Konstantinov” koji je na primer u ruskoj crkvi odigrao važnu ulogu u formiranju ruske ideologije “Trećeg Rima”.

Sveti Sava stoji sigurno i utemeljeno na polazištima dvoglave vlasti (simbol dvoglavi orao), duhovne i svetovne, koje treba da budu u saradnji i ljubavi. To je hrišćanska teorija nezavisnosti i slobode crkve i države, ali i velike bliskosti sklada u njihovom delovanju na istom poslu – očuvanja i napretka moralno-duhovnog poretka u društvu. Crkva i država su istovremeno odvojene, organizaciono i funkcionalno, ali su i usklađene jer ih rukovode ista načela isti kanoni i ista ideologija. Oni su dakle i isprepleteni i odvojeni, da se teološki izrazimo oni su u “neslivenom jedinstvu”. Za narode istoka “država je kao hrišćanska zajednica sa jednakom i nerazdeljivom misijom15” političke i crkvene elite. To je i biološki i duhovno ostvareno u liku dva brata, od kojih je jedna bio na čelu crkve – sv. Sava, a drugi na čelu države – Stefan. U tome što je pravoslavna crkva bila organski deo srpskog društva, što je bila njena psiha i savest, ogleda se “uticaj Vizantije, odnosno čitavog stanja i prilika, pa i shvatanja u istočnoj Evropi, jednom rečju, ogledao se uticaj celine civilizacije koja se u tom delu sveta u to vreme stvarala16.

U Krmčiji se za razliku od vizantijskih spisa malo govori o vladaru, ne daje mu toliki značaj kao što je imao na istoku. Vladar je u hrišćansko civilizaciji potčinjen zakonima i kanonima, o tome se govori u 46 glavi Savinog Nomokanona, za razliku od Vizantinaca koji su često odstupali od ideje i prakse hrišćanske pravne države i vraćali se paganskoj, despotskoj i totalitarnoj vlasti cara, kao i kultu ličnosti. On vladaru priznaje zakonodavnu ulogu, ali je ona ograničena, opšom narodnim interesom, a zatim dopuštena je samo u slučajevima kada u važećim zakonima postoji neka praznina ili kada se neki od zakona postali nerazumljivi. Vladar je više čuvar i učvrstitelj poretka, a nikako samostalni reformator koji menja zakone po svojoj volji.

Pošto je vladar u hrišćanskoj civilizaciji potčinjen kanonima crkve, koji su sveti i nepromenjivi, stvara se prva pravna država u istoriji. Prvi put nema čoveka koji je iznad zakona. Tako i Muilutin Dubrovčanima odgovara da ne može uvesti smrtnu kaznu, koju traže kao kaznu za razbojnike, u Srbiji jer se pri krunisanju zakleo da neće “pustiti krv” ni jednom pripadniku svoga naroda. Ovakve činjenice ruše popularni mit o srednjem veku kao mračnom dobu grube sile, surovosti i nepravde.

Sv. Sava uzima one tumače kanona i zakona koji stoje na jasnim pozicijama nezavisnosti crkve od državnog mešanja. Zabranjuje da vladar ili vlastela biraju episkope. Sa druge strane crkva ima dužnost da vrši moralnu kontrolu nad vladarom i političkom elitom. Ograničava se pravo vladara u pogledu podele crkvenih oblasti i povećanja ranga episkopa. To ide dotle da se kažnjava svaki episkop svrgnućem ako je svoj položaj dobio putem carskog ukaza. Krmčija ograničava i sudsku vlast vladara, jer crkvene krivice i parnica spadaju u isključivu nadležnost crkvenih sudova17. Klirik koji bi tražio presudu svetovnog suda gubi svoj čin bez obzira na ishod suđenja. Zabranjuje se apelacija vladaru na presudu crkvenog suda. Krmčija štiti sudski imunitet crkve i u mnogočemu ograničava prava cara na mešanje u crkvene poslove. Isto tako govori se i o pravu, šta više i o obavezi predstavnika crkve, da traže carsku pomoć u cilju zaštite siromašnih i onih koji trpe nepravdu18. Postoji i institucija crkvenog azila, kao i crkvenih advokata. Pravo crkve da traži pomoć države radi pomaganja siromašnih i ugroženih je u skladu sa hrišćanskim učenjem o milosrđu i ne ugrožava nimalo slobodu njenog dejstva. To je i temelj modernog socijalnog staranja države o onim licima koji su zbog bilo kog razloga socijalno ugrožena.

Savina Krmčija dosledno ignoriše papističke tendencije kod carigradskih patrijarha, primenjujući tradicionalni hrišćanski princip19 o potpunoj ravnopravnosti svih pet patrijaršija i pomesnih crkava.

On se ne samo u praksi više držao svetih otaca vizantijske crkve od tadašnjih Vizantinaca već im je bio dosledno veran i u ideološkoj teoriji. Vizantinci su početkom drugog milenijuma, stvorili parapravoslavnu ideologiju kojom su nastojali da celom pravoslavnom svetu nametnu carigradskog Patrijarha i vizantijskog Cara20. To je bio neprirodni dodatak na hrišćansku tradiciju prvog milenijuma. Prevodeći knjige koje su se ticali crkvenog ustrojstva sv. Sava je svesno izostavljao panegirike patrijarhu i caru. Očistio je pravoslavnu veru od nanosa istorijskih sujeta i propalih imperijalnih težnji. Pri tom nije ulazio u nikakve rasprave i sukobe. Time je pokazao duboku i suštinsku vernost Tradiciji hrišćanstva, u mnogo većoj meri no tadašnja politička i crkvena elita Vizantije. Sveti Sava je u svakom pogledu organski duhovni naslednik i nastavljač Svetih Otaca istoka, i ne može biti govora o tome da je on reformisao pravoslavnu Crkvu, kao što je Luter učinio sa katoličkom. Sv. Sava nije reformisao hrišćanski poredak, on ga je kod Srba formirao na dubokim temeljima.

Važnost Savine Krmčije je to što je ona bila jedini zakonik u Srbiji koji je regulisao pravni život u crkvi i državi. Time je prevaziđen delimični paralelizam vizantijskog svetovnog i crkvenog prava, jer su tamo postojale i kanonsko i više svetovno pravo. Sv. Sava je stvorio jednu sintezu sa stanovišta istočnohrišćanske svetootačke tradicije, koja je imala neprocenjiv značaj i za srpsku crkvu i za srpsku državu i nacionalnu tradiciju.

Kroz Savina pisana dela i kroz njegovu duhovnu, prosvetnu i političku delatnost provejava ideja ravnopravnosti i nezavisnosti naroda i država, jer je to Božija volja. Sasvim se ignoriše vizantijska hegemonističke ideologija hijerarhije država na čijem je čelu vizantijski car.

Kakva je politička filozofija i ideologija Svetog Save i srednjevekovne Srbije može se najbolje shvatiti onim što je on napisao na početku građanskog dela Nomokanona21 (45.glava), Sholastikovog zbornika u osamdeset sedam glava sa uvodnom deklaracijom o simfoničnom odnosu sveštenstva i carstva, a to je, predgovor šeste novele cara Justinijana. “Veliki su i veći od svega drugog što je dato ljudima darovi Božji, koji su od višnjeg čovekoljublja darovani: sveštenstvo i carstvo (vlast). Jer jedno služi onome što je božanstveno, a drugo vlada i stara se o ljudskom. Iz jednog istog početka oboje proishodeći, čovečanski život ukrašavaju. Jer ništa nije toliko od pomoći carevima kao svetiteljsko dostojanstvo; i o njima samima se svagda Bogu mole. Ako dakle, sveštenici neporočni budu u svemu i u Boga budu imali slobodu, carevi će pravo i podobno početi da ukrašavaju predane im gradove (tj. državu) i njihovi podanici živeće u nekom dobrom skladu, sve što je dobro darujući ljudskom životu. Verujemo da će ovako biti ako se sačuva poštovanje sveštenih pravila (kanona) što ih apostoli, pravedno hvaljeni i poštovani samovici Božijeg Slova predaše i sveti oci sačuvaše i izrekoše”.22 Iz ovoga zaključujemo da su država i crkva neophodne organizacije društva, postoje po volji Božijoj i obe imaju suvereni karakter (S.Troicki). iako je crkva božanska i duhovna, a država ljudska i materijalna institucija oni nisu izolovani i odvojene. Preklapaju se i mešaju u mnogim sferama. Imaju isti izvor autoriteta, sferu delovanja i zajedničke ciljeve i interese. Za postizanje ovog cilja potrebna je saglasnost volja, sklad metoda i “jednomislije” umova. Harmonija je moguća samo ako se i crkva i država pridržavaju iste ideje, istog morala i istih normi.

Iz Nomokanona Svetog Save se “naslućuje jedna diarhična ideologija simfonije države i crkve”.23 Sam izbor iz zakonskih tekstova Vizantije govori o specifičnom pogledu na položaj srpske države u odnosu na Vizantiju, ali i na odnos države i crkve unutar nje, koji se prilično razlikuje od tada vladajućih pogleda u Vizantiji. To što država i crkva imaju jedan nebeski izvor autoriteta, isti spasiteljski cilj, i ista vrlinska sredstva, je znak da se država ocrkovila. Država je postala crkvena24, a ceo narod je doživljen kao crkvena zajednica.

Arhiepiskop Sava pokazuje da je protiv svakog oblika prevlasti političke vlasti nad crkvom, ali i protiv hegemonističkih pretenzija vizantijskog cara i patrijarha25 u pravoslavnom svetu. Autor srpske Krmčije je svesno izbegavao one vizantijske pravne tekstove u kojima se ograničava sloboda dejstva vladara kao suverena u odnosu na druge vladare (Vizantijskog cara) ili crkve u okviru njene misije i jurisdikcije26. Na taj način možemo zaključiti da i Krmčija potvrđuje da je ideološki i politički ideal sv. Save bila nezavisna država i nezavisna crkva. Jer samo takvi mogu biti u slobodnoj simfoničnoj (skladnoj i vrlinskoj) zajednici koja može doneti narodu spasenje i napredak.

Neko bi mogao pomisliti da je time sv. Sava uradio nešto slično savremenom odvajanju države od crkve. To jeste odvajanje, ali ne sa pozicije nepoverenja i netrpeljivosti građanske ideje i prakse prema katoličkoj i protestantskoj veri, ali i prema celom hrišćanskom nasleđu, već sa pozicije sklada zasnovanog na slobodi i ravnopravnosti. Kada se zapadna kultura i politika odvojila od hrišćanstva u celini, ona se distancirala i od crkve, dok je kod Svetog Save nezavisnost crkve od države uslov da oboje istinski i potpuno služe hrišćanskim vrlinama i vrednostima.

Za društvenu i političku stabilnost je bilo bitno i utvrđivanje jedinstva države i crkve u pravoslavnom ispovedanju vere. Ne samo od crkvenog značaja već i od ideološkog je Savin “čin obnovljenja svete istinite vere pravoslavne” u Žiči 1221, koji predstavlja srpsku redakciju Sinodika pravoslavlja. Tim aktom je utvrđena i učvršćena ortodoksnost srpske crkve, države i društva. Na samom početku istinski nezavisnog crkvenog i političkog života u srpskoj crkvi, državi i narodu je utvrđena i potvrđena pravoslavnost u službi ortodoksnog verovanja i načina života, ograđena od jeretičkih zabluda27 (katolika i drugih jeresi) i tako definisala svetosavski nacionalni identitet i u pozitivnom (šta jeste) i u negativnom smislu (šta nije). Tako je pravoslavnost postala konstitutivni element srpske državne ideje i ideologije, ali i suština nacionalnog identiteta28 koji se postepeno formirao na tim osnovama. Tako se i na tom planu učvrstio sklad crkve i države, jedinstvo naroda i vere.

Doprinos sv. Save političkoj teoriji i praksi hrišćanske ideologije29 je jasno i nedvosmisleno definisanje države kao organsko-duhovne zajednice vere i naroda. Ideal je jedna vera, jedan narod i jedna država. A unutar nje mora da postoji saborno jedinstvo duhovne i svetovne vlasti30 koje služe istom cilju. Nikolaj Velimirović je taj politički ideal Svetog Save opisao kao kola koja vuku dva vola, skladno u jednom pravcu. Zajedništvo crkve i države na jednom poslu i na jednom programu nije bila samo lepa teorija simfonije kao što je često bila u samoj Vizantiji, već najčešće praksa u nemanjićkoj državi. Saborsko ustrojstvo31 crkve i države su bili uspešan model koji su sledili svi Nemanjići, a i vekovima posle delo srpsko društvo. Idejna i egzistencijalna osnova na kojima je građen svetosavski koncept “neslivenog jedinstva” crkve32 i države je iskrena vera u bogodarovanost crkvene i svetovne vlasti. U arengama svojih povelja Nemanjići su obrazlagali ovo svoje temeljno uverenje33 uz koje je išla i misao o spasilačkoj ulozi vladara u hrišćanskom društvu.

Sabori imaju značajnu ulogu u srednjevekovnom srpskom društvu. U nemanjićkoj Srbiji je sabor dobio drugačiju funkciju u odnosu na prethodni period kada se na narodno-plemenskim saborima birao kralj. Bio je ograničen kraljevskom vlašću i vizantijskim zakonodavstvom. sv. Sava je organizovao crkvene sabore koji su se bavili crkvenim pitanjima. Arsenija je kao svog naslednika postavio na crkvenom saboru. U vreme Nemanje Sabor raspravlja o najkrupnijim verskim pitanjima, što je tada bilo i političko i kulturno pitanje. Izvori o Nemanjinom saboru govore o “raspri”, o sukobu mišljenja i o dogovoru vladara sa predstavnicima staleža. Možemo govoriti da je bilo i opozicionih stavova, iako ne u savremenom političkom smislu. Slabljenje značaja sabora je bila posledica uređenja države po uzoru na Vizantiju34, gde su vladar35 i zakon ključne političke institucije. I pored toga što je Car Dušan kopirao zakonodavstvo Vizantije, zadržana je institucija sabora.

Kada Stefan moli brata Savu da ostane u zemlji izmučenoj građanskim ratom, da joj pomogne da se oporavi, sv. Sava tu čini i ono što čini Nemanja – daruje zakone zemlji. To mu i Stefan govori. “jer na to te i posla Bog, kao što ja zamišljam da nedovršeno od oca prečasnog ti ispuniš… nego te molim… da štogod dobro uzakoniš među… svim ljudima otačastva svojega” (Stefan Prvovenčani, Sabrani Spisi, 58). Sv. Sava “predavaše o suđenju običaja (vladanja) ljudi… i ukrašavaše svoje otačastvo običajem i zakonom hristoimenitih ljudi”.36 Stvoriti pravnu državu na osnovu hrišćanskih zakona je božansko delo u kome učestvuju i Bog i čovek (vladar, elita i narod) zajedno. Uvesti hrišćanski poredak, hrišćanske kanone kao osnovne pravne akte u život zemlje najviše je formalno-pravno doprinelo skladnom funkcionisanju crkve i države, kulture i politike.

Harmonija države i crkve, delo Nemanje i sinova, u praktičnoj politici značila je i zajedničko trud na davanju ‘knjiga zakonskih’. Arhiepiskop Sava je savetovao episkope da se drže zakona i da sude prema njima, on je obilazio otačastvo i svima savetovao i nalagao “da drže ustave zakonske i službe crkvene”. Učitelj naroda i otačastva, sv. Sava se obraćao rečima poučnim i mudrim, podsećajući ih da se povinuju zakonima i dobrim običajima, i da pomišljaju na dan kada će svaki čovek doći pred Boga i njegov sud. Nema reči o nekoj reformi ustaljenog poretka, o nekoj i socijalnoj revoluciji kao što to neki podmeću sv. Savi37. On je bio svetac a ne revolucionar. Prema do sada poznatim izvorima, može se zaključiti samo da je on utvrđivao tradicionalni poredak zasnovan na kanonima Svetih Otaca i vizantijskih zakonodavaca. Sv. Sava je bio čovek poretka i reda, i to poretka koji je bio apsolutno veran vizantijskim pravnim i društvenim tradicijama. A ako je i bio nekakav revolucionar on bi se jedino mogao nazvati “konzervativnim revolucionarom”, kao onim koji obnavlja i utvrđuje poredak i zakonitost u smislu vernosti “osveštalim tradicijama”.38 On se sa socijalnom brigom obraća moćnicima u državi rečima da se ne uzdaju u bogatstvo i da “budu darežljivi prema svima39 i da nikog ne zlostavljaju i da vladaju onima ispod sebe kao sebi ravnima40. Vojnike upozorava da izbegavaju nasilje i nepravedno grabljenje i da budu zadovoljni platom41. Sve ljude moli da se klonu razvrata, neverstva, homoseksualizma, sodomije i ostalih perverzija42. “Poučavaše one koji su bili u supružanstvu da celomudreno i u devičanstvu čisto prebivaju”.43 Ovde je ukratko istaknut socijalni program44 kojim se ne cilja na revoluciju i spoljašnju društvenu reformu već pre svega unutrašnju reformu čovekovog života (pokajanje) u kome se čine dobra dela, a kao vatre kloni poroka i greha, bez obzira da li je on lični ili društveni. Jedino se može govoriti da je sv.Sava revolucionar u duhovno-moralnom smislu jer u svom narodu podiže ustanak protiv greha i poroka, a bori se za vlast pravde i vrline.

Nikolaj Velimirović, najznačajniji crkveni i svetosavski mislioc u dvadesetom veku, definiše politički ideal Svetog Save kao Teoduliju. Teodul ili Hristodul znači Božji ili Hristov sluga. On kaže da je svetosavska ideologija ideologija služenja Boga i crkve i države i duha i tela. Već smo rekli da on poredi društveno ustrojstvo sa volovskom zapregom. Dva vola koja vuku su crkva i država i oni moraju ići zajedno u jednom pravcu, a ne jedno na jednu a drugo na drugu stranu. Tad kola ne idu nigde. Služenje Boga od strane duhovne, političke i kulturne elite kroz vrlinski život je jedini način da se narodna kola pokrenu u pravom pravcu.

1 Odnos duhovnog i materijalnog, večnog i prolaznog je kompleksan i teško može da se izrazi nekom formulom ili modelom. Na zapadu su taj odnos uprostili i došli skoro do manihejskog suprotstavljanja neba i zemlje. U istočnoj kulturi je odnos materijalnog i duhovnog je prividno protivrečno i hijerarhijski i suprotstavljen i skladan. To je značilo da je u prirodi čoveka i tvorevine da teži ka božanskom i nebeskom, ali da je realnost puna greha i zla koja čini taj odnos pun protivrečnosti i patnje. D. Bogdanović, Srpska književnost…, str 330, “No, za razliku od dualističkog sistema koji je na Zapadu, na planu hrišćanske umetnosti, kroz srednji vek počivao na principijelnoj opoziciji ovih polova stvarnosti, vizantijski sistem je u svojoj biti monističko spajanje suprotnosti. Vizantijska poetika se zasniva na ideji celine, poetskog totaliteta, a to dalje, znači da se umetnički izraz ni načelno ne suprotstavlja ‘suštini’ stvari, apsolutnome, nego je u pozitivnom odnosu sa tom apsolutnom suštinom kao njen više ili manje približan i verodostojan izraz. Umetničko delo je ‘slika’ (ikona), te u njegovom ostvarenju – kada je pravo učestvuje božanski tvorac same stvarnosti”. Tako je i pravoslavna ideologija monistička i jer pokušava da kroz sveobuhvatnu harmoniju u vrlini spoji sve suprotnosti i protivrečnosti. Ta ideologija je totalna, ali ne i totalitarna. Ona je politička ‘ikona’ nebeskog ustrojstva.

2 Dimitrije Bogdanović, Srpska književnost na putevima samostalnog stvaranja, Istorija srpskog naroda, knjiga prva, str 334-335, SKZ, Beograd 1994.

3 Čuda su konstitutivne element Savine politike. On je molio Boga da proslavi Simeona jer je smatrao to veoma važnim za duhovno i političko stanje naroda. Autoritet vlasti je utemeljen na svetosti vladara, a ova se najčeće potvrđuje čudima. Čuda su direktan dokaz ogromne blagodati koju ima dinastija i narod. To je najjači dokaz legitimiteta vlasti i smisla države.

4 Mi možemo da lično verujemo u svece zaštitnike ili ne, ali moramo priznati da je vera u Boga i vera u pomoć koju srednjevekovna Srbija dobija od svojih “svetih osnivača” realna činjenica koja određuje mnoge postupke. To je ideja i doživljaj koje pokreću ljude, koje ih čine hrabrijim i upornijim, i stoga zaslužuje pažnju i veoma važno mesto. Nauka ne može da proučava nematerijalni svet, ali može da vidi dela i efekte vere čoveka u taj svet. Prosvetiteljska ideološka jednostranost i neobjektivna antireligioznost su nanele štetu i nauci i religiji. Posao nauke nije da se bori protiv religije ili kako to prosvetitelji kažu “sujeverja” već da se ograniči na njenu pojavnu – fenomenološku stranu. Taj prosvetiteljski i vulgarnomaterijalistički pogled je odavno razgrađen i napušten u samim naukama koje se bave materijalnom realnošću. Od kvantne fizike i teorije relativnosti preko novih tendencija u biologiji i multidimenzionalnih modela realnosti u matematici do istraživanja parapsiholoških pojava itd. je skoro napuštena prosvetiteljska i grubo materijalistička slika sveta. Nije u redu da se istorija jedna od poslednjih oslobađa starih “okova”.

5 To je rekao Isus Hristos osnivač crkve (Mat. 22,21) predstavnicima jevrejskih struja kada su ga pitali da li priznaje pagansku državu ili da li namerava da se bori protiv nje. Time se ogradio od dva ekstremna i pogrešna puta – glorifikacije države i služenju poretku kao i destruktivnom buntovničkom (revolucionarnom) načelu. Predstavniku Rimske Imperije Pontiju Pilatu Hristos je rekao da “Carstvo moje nije od ovoga sveta… carstvo moje nije odavde” (Jov. 18,36). U prvim vekovima je hrišćanske ere crkva bila proganjana i ignorisana od strane države, a ona je prema državi imala stav pasivnog socijlno-duhovnog otpora.

6 Sergije Trojicki, Crkveno-politička ideologija svetosavske Krmčije i vlastareve Sintagme, Glas SAN CCXII, Beograd 1953. str. 156. “Pošto je Bog uručio nama vlast carstva, … zapovedio je nama preko najglavnijeg od apostola Petra pasti najvernije stado”. Iz Ekloge Lava Isavra i Konstantina Kopronima, careva ikonoboraca, sledi da carevi imaju pretenzije nad crkvom kao i pape. Lav Isavr je rekao: “Ja sam car i sveštenik”, a Isak II Anđeo: “Carevi mogu raditi sve, pošto na zemlji ne postoji nikakva razlika u pogledu vlasti Boga i cara”.

7 Izgleda da je ideologija papstva izvršila posredno i uticaj na vizantijske careve da oni sebi prigrabe direktno, ili posredno preko carigradskog patrijarha, vlast nad svim pravoslavnim hrišćanima. Jedna od paralela je ideja carigradskog patrijarha Polijevkta da obred pomazivanje cara ima efekat sličan indulgenciji, verujući da pomazanje poništava sve prethodne careve grehove, pa čak i ubistvo. Vidi S. Trojicki, Crkveno-politička ideologija…” str. 159.

8 Koristimo ovu sintagmu i paralelu papocezarizam-cezaropapizam, iako smo svesni da je to jedna veštačka konstrukcija koja nije potpuno istorijski objektivna. Na zapadu papska vlast dovela do ustrojstva crkve na drugim osnovama, i možemo reći do stvaranja jedne nove kulture i jednog drugačijeg hrišćanstva. Na istoku nikad potpuno i nikad trajno nije pobedila spolja državna vlast nad crkvom, što svedoči i primer Svetog Save. Na istoku je ipak državna ideologija vizantijskog cara bila nešto spoljašnje u hrišćanstvu i nešto spolja nametano, dok je kult ličnosti pape uvek bila i ostala osa katoličke crkve i ideologije.

9 S. Trojicki, Crkveno-politička ideologija…, Autor na više mesta (164-169 str.) navodi koje je sve atribute sebi pokuašao pripisati carigradski patrijrh, po ugledu na rimskog papu. To je ipak bio prolazan istorijski fenomen. Naime i dok su postojale papističke tendencije kod vizantijskih careva i patrijarha, postojali su i druge struje, i jaki otpori ovim namerama. Ipak je dominantna bila ideja i praksa simfonije države i crkve. Tu bipolarnost između ideje dominacije nad crkvom i teorije simfonije najbolje izrazava najveći vizantijski vladar i zakonodavac Justinijan, koji je prvi definisao teoriju simfonije i bio istovrmeno dosledan predstavnik ideja vlasti cara u crkvi.

10 Isto, str. 171.

11 U priči Hristovoj (Luka 14) se govori kako je Gospodar (Bog) poslao sluge da zovu ljude na gozbu (Carstvo Nebesko) ali da su mnogi to odbili izgovarajući se drugim obavezama. Onda gospodar reče sluzi: Iziđi na puteve i među ograde, te nateraj da dođu da mi se napuni kuća” (Lk. 10, 42). Ovo je stav koji su mnogi na zapadu i istoku koristili kao opravdanje korišćenja državne sile u zaštiti hrišćanskog poretka.

12 S. Trojicki, Crkveno-politička ideologija… . str. 175.

13 Isto, str. 175. “I mi vidimo da sv. Sava za razliku od bugarske i ruske crkve, nije uključio u svoj Nomokanon ni jedan rad iz kanonskih vizantijskih izvora, koji su priznavali unitarnu ideologiju cezaropapizma ili teoriju istočnog papizma i odlučno stao na teren diarhičke teorije simfonije, u kojoj je izvršio i neke ispravke”. U tekstu Nomokanona nema uticaja onih pravnih akata (Ekloge, Epananoge, Valsamonovih tumačenja, ni tragova tumačenja kanona Dimitrija Homjatijana) koji su bili na pozicijama totalne vlasti cara u društvu i dominacije carigradskog patrijarha u istočnohrišćanskom svetu.

14 Isto. str. 176.

15 S. Ćirković, Rabotnici…, str. 395.

16 Branislav Đurđev, Uloga crkve u starijoj istoriji srpskog naroda, Sarajevo 1964, str. 78-79.

17 S. Trojicki Crkveno-politička ideologija… str. 180..

18 Isto, str. 182.

19 U vreme osnivanja Crkve od strane Isusa Hrista postojala je ravnopravnost apostola, u sledećem veku njihovih naslednika episkopa i mitropolita, a na kraju i patrijarha (papa). Vlast jednog čoveka nad crkvom nije prvenstveno organizaciono pitanje već zadire u samu suštinu vere. To je svojevrsno svrgavanje sa vlasti Hrista koji je “glava telu Crkve”(Kol. 1,18; Ef. 5, 23). Isto tako to je i narušavanje svetog principa sabornosti kroz koji deluje Sveti Duh. Isto tako uzdizanje jednog čoveka iznad Sabora i Svetih Otaca znači uzdizanje čoveka na nivo bošanstva (formalno je “Božiji namesnik”) jer su ovi izraz bogonadahnutosti i božanske svetosti (“Divan je Bog u svojim svetima” II Sol. 1,10). Tako se duh sabornosti na zapadu deformisao u centralizovanu instituciju i birokratizaciju svesti koja želi da se totalitarno nametne hrišćanskom svetu ali i celom čovečanstvu. Papa je tako prvi reformator, protestant i revolucionar hrišćanskog poretka. Na zapadu je crkva (a i cela kultura sa njom) od duhovnog organizma na čijem je čelu Bogočovek postala centralizovana organizacija i autoritarna ideologija na čijem je čelu obogotvoreni čovek.

20 “Umesto da se povede za postojećim nomokanonskim kodeksima, u kojima su izvesni komentari narušavali prvobitnu ideju o simfoniji političkog i crkvenog elementa, podređujući crkveni element političkom, Sava je odabrao tekstove koji su u odnosu na aktuelne ideje i odnose u Vizantiji (‘cezaropapizam’, dominacija države nad crkvom) predstavljali povratak starom, autentičnom odnosu, što znači izvorno pravoslavnoj, ranovizantijskoj političkoj filozofiji”. D. Bogdanović, Politička filozofija…, str.133.

21 Nomokanon ili Krmčija se smatraju ne smo za srpsku redakciju Svetog Save, već i za samostalnu kodifikaciju vizantijskog zakonodavstva, jer u sačuvanim rukopisima nema takvog nomokanonskog zbornika. D. Bogdanović, Preobražaj srpske crkve, str 322.

 Isto, str 323.

22 D. Bogdanović, Politička filozofija…, str.134.

23 S. Marjanović-Dušanić, Vladarska ideologija Nemanjića, str 267. po Dimitriju Bogdanoviću “Politička filozofija…”

24 F.M.Dostojevski je insistirao na tome da država postane poput crkve, kao na društvenom idealu pravoslavnog istoka, verovatno ne znajući koliko je tome bila bliska ideja i praksa prvih Nemanjića. Umesto da se država preobrazi u moralnu i duhovnu zajednicu, crkva se na zapadu pretvorila u državu, u organizaciju, instituciju, birokratiju i ideologiju. Po Dostojevskom je etatizacija crkve i sholastička birokratizacija religije i sveprisutna volja za moć glavni problem zapadne i moderne civilizacije.

25 D. Bogdanović, Preobražaj… , str 323, SKZ.

26 Isto, str 323. Osim poštovanja ideala slobodne države i crkve Sava je imao i drugačiji odnos prema političkom idealu i viziji vladara od tadašnjeg pogledan na cara u Vizantiji kojim je car automatski posvećenjem dobijao božanske atribute. “U Savinu krmčiju nije ušla ni harizmatska teorija političke vlasti, naročito zastupljena i razrađena u vizantijskoj pravnoj nauci Savinog doba. Nema ni Ekloge careva ikonoboraca iz 726. ni Epananoge Vasilija Makedonca iz 879-886, kojima se pravdalo potčinjavanje crkve državi. …Na unutrašnjem planu, uz to Sava je svojim izborom vizantijskih pravnih tekstova u odnos između crkve i države ugradio tezu o supremaciji kanonskog prava kao uslov za ‘simfoniju’ crkve i države, kao i tezu o potčinjenosti vladara zakonima. ‘Car’ tj. vladar uopšte, ima strogo uslovljenu upravnu i zakonodavnu vlast. Država nema prava da se meša u bitni delokrug crkvene vlasti (izbor i postavljanje episkopa), dok crkva ima pravo moralnog nadzora nad vladarom. Crkva ima široke sudske imunitete, ali ima i aktivan odnos prema državi: episkop ima pravo intervencije u korist siromaha i nepravedno progonjenih”.

27 Isto, str 324. Upadljivo je Savino nastojanje da srpsku crkvu obezbedi od svih iskušenja heterodoksije, od verskog zastranjenja. On hoće da među Srbima utvrdi i ‘obnovi’ ‘pravu veru’ čiji je izraz i “dokaz” njegov čin ispovedanja vere, a podrobno izloženim trijadološko-hristološkim verovanjima istočnopravoslavne crkve.

28 U vezi toga se može postaviti pitanje da li su samo pripadnici Srpske Pravoslavne Crkve Srbi? Na neki način to je tako. Ali ideja svetosavlja kao duha srpskog naroda nije bila isključiva, i nije odbacivala one koji su menjali veru. Oni koji su odbacivali veru, pre ili kasnije su odbacivali i srpski nacionalni identitet. To što više skoro i nema muslimana i katolika koji se osećaju kao Srbi posredno pokazuje da je utemeljenje srpstva na svetosavlju istorijski istinito. Sasvim je drugi problem moderni otpad većine Srba od vrlina i vrednosti svetosavske kulture i tradicije.

29 S. Marjanović-Dušanić, Vladarska… , str 242. (L. Mirković, Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih od arhiepiskopa Danila, str 153, Beograd 1938.) “Specifičnost odnosa između duhovne i svetovne vlasti u srednjevekovnoj Srbiji – njihova simfonija, za koju je Sava toliko učinio – došla je do izražaja i u načinu kojim se, prema Danilu, kralj obraća duhovnom poglavaru (‘pastir dobri Bogom darovanog ti stada’). To su iste one reči kojima se u žitijnoj književnosti karakteriše svetovni vladar, posebno njegov idealni prototip – Simeon Nemanja”

30 B. Đurđev, Uloga crkve… , str. 74. “…uloga crkve proizilazi iz samog karaktera crkvene organizacije u samoj srpskoj državi i iz vezivanja crkve sa državom koje je proizašlo iz unutrašnjeg razvitka, a to povezivanje nije baš isto kao u Vizantiji, ono je šta više, jače i prostije”. Ovo jače i prostije vezivanje crkve i države u srednjevekovnoj Srbiji je posledica beskompromisno hrišćanskog opredeljenja Svetog Save i Nemanjića ali i istorijskih okolnosti u kojima su delovali. U srpskom narodu bez milenijumske tradicije kao u Vizantiji, se radilo od početka pa su se mogli temeljitije i potpunije ostvariti ideali svetootačke ideologije.

31 Isto, str. 74. On tvrdi da su sabori imali ograničenu ulogu, jer crkva svojim uticajem nije dopuštala da vlastela ostvari svoje egoističke (lične i staleške) ciljeve kao u nekim zapadnim društvima. “Crkva je u srpskoj srednjevekovnoj državi bila protivteža plemstvu koje je nosilo elemente dezintegracije države, lokalističke tendencije.”

32 Harmonija u odnosima crkve i države je mnogo značajnija nego što se to može učiniti modernom čoveku, jer je crkva tada obuhvatala svu kulturu, prosvetu i nauku. U tom smislu je to značilo i harmoniju ideologije i nauke, politike i kulture, elite i naroda.

33 S. Marjanović-Dušanić, Vladarska… , str 268. SKZ Beograd 1997

34 N.Radojčić, citirano po Branislav Đurđev, Uloga crkve…, str. 73.”Crta razvitka kretala se sada u pravcu smanjivanja njegove (saborske) moći i dizanja vladarske moći.” On kaže da sabor nije bio samo “gledalac”, time želi da naglasi da je pogrešno reći da je srpski sabor sličan ugarskom saboru. On kaže da se državni sabor za vreme turskog ropstva postao narodno, demokratsko predstavništvo. I Đoka Slijepčević u Istoriji Srpske Crkve usvaja taj stav. A Vaso Čubrilović u radu “Srpska Pravoslavna Crkva pod Turcima”, Zbornik Filozofskog fakulteta, knjiga V-1, Beograd 1966, na str. 168 kaže da “demokratizacija srpske crkve za vreme Turaka došla je najbolje do izražaja upravo u tome što je nekadanju feudalnu klasu u upravljanju crkvom zamenio narod”.

35Isto, str. 73-74. “Ali, iako je u jačanju vladareve moći neosporan uticaj Vizantije i pri tome saobražavanje srpskih pravnih ustanova vizantijskim, ipak je takav proces zavisio od odnosa stvarnih snaga u srpskom društvu”.

36 M. Bašić, Stare srpske biografije, Beograd 1924, str 30.

37 Stanoje Stanojević, Sveti Sava, Beograd 1935. U gornjoj napomeni o Stanojeviću smo već naveli njegovog Savu “propagatora socijalnog morala” (str. 34 – 35), i “revolucionara koji je rušio svesno i energično osveštane tradicije i izvodio radikalne reforme” (str. 59, 115).

38 Isto. Doduše on na drugom mestu (str. 51.) govori nešto drugo i potvrđuje naš stav rečima da je: “Posle toga Sava sazvao u Žiči sabor, na kome je izneo osnovne principe pravoslavnog hrišćanstva i tražio da se oni ozakone. Tom prilikom je bačeno prokletstvo na sve jeresi.”

39 Teodosije, Žitija, Žitije Svetog Save, Beograd 1988, str 230.

40 Isto, str 230.

41 Isto, str 230.

42 Isto, str 231.

43 Isto, str 231.

44 Isto, str 213. “Prolažaše i obilažaše celu zemlju svojega naroda, verom pravoslavlja utvrđujući i učeći, i predavajući im vrline i dobre običaje, vodeći sve ispovedanjem ka pokajanju

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here