Željko Injac: Ukrajina i mogući geopolitičko-crkveni raskol

Podelite:

Posledice koje ukrajinska kriza može proizvesti na geopolitičkom planu Evrope i celog sveta su dugoročno nesagledive. Bojazan od vojnih sukoba svetskih razmera nije uopšte neopravdana ako se uzme u obzir istorijski i strateški značaj Ukrajine koja je mimo Rusije i najveća zemlja Evrope. Proces odvajanja Ukrajine iz evroazijske i ruske sfere dominacije potpomognut i finansiran od strane zapada kroz narandžastu revoluciju preti da započne trajni konflikt Istoka i Zapada.

Gotovo sve analize se bave političkim, geopolitičkim ili energetskim aspektom krize u Ukrajini no ono što promiče većini analitičara ove krize je duboka verska pozadina sukoba. Mada je u Ukrajini većinsko stanovništvo deklarativno pravoslavne veroispovesti i tek manji deo rimokatoličke i unijatske (sa još manjim procentom islamske i jevrejske) kompleksnost ukrajinskog verskog problema i tamošnjih podela je ogromna.

Pre svega složen je odnos unutar samog ukrajinskog pravoslavlja. Po padu komunizma i osamostaljenju Ukrajine kao države, aspiracije političara i određenih klirika dovode ukrajinsko pravoslavlje u krajnje anarhično stanje. Početkom devedesetih godina 20 veka, sem tri veće pravoslavne crkve od kojih su dve raskolničke i nacionalističke poput makedonske crkve kod nas i jedne kanonski priznate autonomne ukrajinske PC pod okriljem Moskovskog Patrijarhata u kojoj je ujedno i najveći broj vernika (oko 35 miliona),nastaje  još 20 pravoslavnih crkava, od kojih pojedine imaju episkope na par parohijana i sa fiktivnim eparhijama. Ovako usložnjeno, bolje reći haotično razdrobljeno pravoslavlje je veoma povoljno tle za raznorazne političke i verske mahinacije što je neretko i bio slučaj u poslednje dve decenije.

Nacionalistički i prozapadno orijentisani političari nastojali su po svaku cenu obezbediti samostalnu jedinstvenu autokefalnu crkvu u Ukrajini koja bi objedinila sve veće i niz manjih crkvenih organizacija. No za ovakav poduhvat niti su sami bili dovoljno sposobni niti je bilo dobre volje od strane predstavnika tih crkvenih organizacija. Moskovska Patrijaršija je već 1990. godine,godinu dana pre nego je Ukrajina stekla državnu nezavisnost, predupredila moguće odvajanje i autokefaliju davanjem autonomije Ukrajinskoj Pravoslavnoj Crkvi naravno u okvirima Moskovske Patrijaršije. Time je MOSPAT vezao najveći broj pravoslavnih vernika za sebe. Razloga za ovakav postupak je bilo više, ali najvažniji je svakako istorijski i identitetski, jer rusko pravoslavlje svoje izvorište upravo ima u Ukrajini i Kijevu. Tu je stvorena i u vizantijskom pravoslavlju krštena prva ruska kneževina i odatle potiče ruska državnost i duhovnost – Pravoslavnaja Rus. Savremene narodnosti i nacionalnosti poput ruske, beloruske i ukrajinske nastaju znatno kasnije.

Period Sovjeta

Iako je pretrpela neviđen u istoriji progon i zatiranje, jer ni prvi Hrišćani nisu doživeli proporcionalno svom broju takav genocid i razorenje, jedina ruska institucija koja je opstala na celokupnom prostoru nekadašnje Ruske imperije odnosno SSSR-a je upravo Pravoslavna Ruska Crkva. Obnova pravoslavlja počela je osamdesetih – tokom Perestrojke. Za proteklih 20 godina obnovljeno je preko 1000 manastira, međutim slava Svete Rusije nije ni izbliza vraćena (Smatra se da je predrevolucionarna Rusija brojala oko 78 000 hramova, a broj ubijenih pravoslavnih Rusa prelazi 50 miliona). u periodu od 70 godina komunizma progon je samo na kratko zaustavljen tokom Drugog svetskog rata. Staljin je u tom periodu otvorio preostale hramove i dopustio bogosluženje kako bi povratio moral i patriotizam ruskom narodu. Tada se, posle dve decenije stravičnog progona na čitavoj teritoriji Rusije nalazi svega 100 aktivnih hramova i 4 arhijereja koja nisu utamničena.

Za većinu unijata i rimokatolika u periodu Drugog svetskog rata, pa čak i za neke pravoslavne Ukrajince Hitler je bio osloboditelj od komunističkog bezbožničkog  jarma koji je doneo veliku duhovnu i materijalnu pustoš. Na okupiranim teritorijama Hitler je dao slobodu veroispovedanja pravoslavnim vernicima. Ne treba zaboraviti da je Kijev oslobođen od nacističke vojske tek na leto 1944.

Pad Trećeg Rima tokom oktobarske boljševičke revolucije doneo je sasvim nove prilike u pravoslavnom svetu. Boljševici su likvidirali većinu arhijereja, a ostatak je bio interniran ili pak pod strogom represijom boljševičkog režima. Sagledavši realnost u kojoj se našlo rusko pravoslavlje u boljševičkom režimu patrijarh Tihon pokreće niz akcija koje su trebale preduprediti i zaštititi ono što se moglo u tom momentu. Tako je davanjem autonomije Finskoj pravoslavnoj crkvi kao i pravoslavnim crkvama baltičkih zemalja patrijarh Tihon uspeo sačuvati ne samo dobar broj hramova i manastira u tim zemljama već i crkveno-duhovni život. Tokom komunizma ruski vernici su zahvaljujući upravo tim očuvanim oazama pravoslavnog hrišćanstva uspeli sačuvati i nadograditi svoj verski život. Zbog haosa i problema koji je vladao revolucionarnom Rusijom ove autonomne crkve prihvataju vlast Carigradske patirjaršije. Upravo tu počinje problem koji se preliva i u današnje vreme.

Carigrad i Engleska

Nekako paralelno sa oktobarskom revolucijom odvijaju se i događaji u carigradskoj patrijaršiji koji će dati trajan pečat kako grčkom pravoslavlju tako i pravoslavlju uopšte. Balkanski narodi tokom ratova za oslobođenje od Turaka su imali podršku moćne ruske imperije.Padom carske Rusije kao zaštitnice pravoslavlja u svetu, pravoslavne crkve balkanskih naroda okreću se zapadnim zemljama pre svega Engleskoj u potrazi za zaštitom sopstvenih interesa.

Srpska crkva i država poput grčke se takođe okreću Englezima kao onoj moćnoj sili koja odlučuje o sudbini Balkana. Vladika Nikolaj je naročito dobre odnose tada uspostavio sa anglikanskim klirom i teolozima, a srpska kruna sa engleskom krunom. Saradnja anglikanske crkve i pravoslavnih crkava Balkana je intenzivirana naročito tokom i po završetku Prvog svetskog rata. Izvesno romantičarsko zanesenjaštvo u pogledu mogućih pozitivnih odnosa Britanije i anglikaske crkve prema pravoslavnima je preovladavalo u tom periodu. Za razliku od rimokatoličke crkve s’ kojom su pravoslavni imali vekovne neraščišćene račune, anglikanska crkva s’ kojom nije bilo traumatičnih iskustava progona i prozelitizma, ali ni nekih naročitih kontakata, pa čak i zbog svog nacionalnog karaktera je delovala blisko pravoslavnima, naročito Srbima.

Međutim ono što je istorija pre i posle tog perioda pokazala je da su interesi engleske krune i države po pravilu bili na štetu pravoslavnih naroda Balkana, a naročito Srba. Tako je bilo i  u crkvenoj sferi. Anatagonizam između carigradske patrijaršije i turske države koji je u početku bio podstican pa i finansiran od Anglosaksonaca uz razna nerealna obećanja o obnovi nekakvog vizantijskog carstva u momentu kada su se turski državni vrh i Engleska našli u konflikt zbog turske germanofilije nije bio ništa drugo do Engleska ucena ili packa neposlušnim i prevrtljivim Turcima. Posledica ovog grčko-turskog sukoba je masovni egzodus maloazijskih Grka (oko 1 400 000 ) i nestanak pravoslavlja na prostoru Male Azije. Samo zahvaljujući posredovanju SPC i Kraljevine SHS kod turskih vlasti opstaje Patrijaršija u Carigradu.

Tadašnji carigradski patrijarh Meletije Metaksakis koji je na tron gotovo sigurno došao uz pomoć engleskog uticaja priznaje anglikansko rukopoloženje što izaziva negodovanje i kod rimokatolika. No ono po čemu će definitivno ostati upamćen ovaj kontraverzni patrijarh jeste uvođenje gregorijanskog kalendara (novog kalendara).  Deo pravoslavnih pomesnih crkava prelazi na novi kalendar, naročito jelinskih ( pod vlašću ili uticajem Grka), ali i rumunska i bugarska crkva, dok drugi deo nastavlja da se drži starog (julijanskog) kalendara(Srbi, Rusi, Gruzinci i Jerusalimska patrijaršija). Time je pravoslavlje praktično podeljeno na novokalendarsko i starokalendarsko što u suštini ne menja doktrinu i vaseljenskost pravoslavne crkve, ali daje osnova za potencijalne raskole i deobe, koje neretko među pravoslavnim narodima bivaju političke ili etničke pozadine.

Takođe značajna aspiracija vaseljenske patrijaršije u odnosu na pravoslavne crkve u dijaspori rađa se upravo u vreme patrijarha Meletija. Sa izvesnom podrškom koju vaseljenska patrijaršija uživa od strane Anglosaksonaca ove aspiracije su često inspirisane pre političkim nego crkvenim pobudama. U to vreme vaseljenska patrijaršija dolazi u sukob sa ruskom crkvom (potčinjava sebi finsku, poljsku i pravoslavne crkve baltičkih zemalja koje su do tada bile pod moskovskom patrijaršijom), ali i sa srpskom(potčinjava sebi  češku pravoslavnu crkvu koja je bila pod SPC).

Carigrad i Moskva

Od krštenja Rusije do uspostavljanja ruske patrijaršije prošlo je gotovo 500 godina. Sve vreme crkva u Rusiji se nalazila pod vlašću carigradskih patrijaraha. Tek pred sam pad Carigrada u ruke Turaka javlja se kod Rusa ideja o Trećem Rimu, odnosno o autokefaliji ruske crkve koja bi trebala da nastavi pravoslavnu i civilizacijsku misiju Vizantije. Upravo na toj osnovi nastaju kasniji sukobi carigradske i moskovske patrijaršije. Carigrad se nikad nije pomirio sa gubitkom svojih pozicija koje je imao tokom vizantijskog perioda. Međutim istorijska realnost je potisnula Carigrad u drugi plan, njegov uticaj se i dalje osećao naročito na prostorima otomanske imperije koja je okupirala gotovo sve bivše teritorije stare Vizantije. No to nije bila ni bleda slika nekadašnje carigradske patrijaršijske moći. Carigradski patrijarh u turskoj imperiji dobija titulu milet-baša što doslovno znači glava naroda. On je neposredno odgovoran sultanu za poslušnost pravoslavnih naroda, punopravno građanstvo imaju samo muslimani dok su pravoslavni građani drugog reda. Islam je dominirao Konstantinopoljem a carigradska patrijaršija je bila tek još jedna u nizu istočnih patrijaršija pod islamskom dominacijom, malo ostrvo pravoslavlja okružena morem muslimana.

U takvim istorijskim okolnostima i slobodni i porobljeni pravoslavni Hrišćani jedino su mogli u  Rusiji i ruskoj crkvi videti spas i oslonac i naslednika Vizantije – Treći Rim. Jačanjem i razvojem ruske države koja se rasprostire od Crnog do Japanskog mora, razvija se i ideja o Trećem Rimu. Pa i sama Carigradska patrijaršija pod turskim jarmom u više navrata oslanja se na moćnu rusku državu i njeno posredništvo.

Posle oktobarske revolucije i skorog zatiranja ruske crkve od strane boljševika (pad Trećeg Rima), pozicije Carigrada i Moskve se donekle izjednačavaju. Kraj HH i početak HHI veka oživljava stara rivalstva ove dve patrijaršije, sada sa novih pozicija. U međuvremenu Carigrad  je uspeo da se konsoliduje, iako nema 100 milionski broj vernika poput Moskve, ipak zahvaljujući dobrim odnosima sa zapadom, pre svega sa Anglosaksoncima, ima ozbiljan uticaj a ni finansijski ne zaostaje mnogo za Moskvom. Obnovljenjem pravoslavlja u Rusiji i same ruske države, Moskva s druge strane pokušava da vrati poziciju Trećeg Rima naročito s obzirom na njen 100 milionski broj vernika. Ovaj duboki antagonizam između stare carigradske patrijaršije koja je prva u diptihu pravoslavnih crkava što znači da ima prvenstvo po časti i moskovske najmnogoljudnije patrijaršije koja samim tim polaže pravo i na najveći uticaj, nema izgleda da se prevaziđe.

Zapadni političari će svakako računati na ovaj antagonizam unutar pravoslavlja pri ostvarenju svojih ciljeva na prostorima pravoslavnih naroda gde se njihovi interesi ne poklapaju sa ruskim, kao što je trenutno  slučaj u Ukrajini.

Mogući raskol i njegove posledice

Taj antagonizam uz podršku spoljnih faktora bi mogao u daljoj ili bližoj budućnosti, po predviđanju pojedinih verskih analitičara, dovesti do unutar pravoslavnog raskola. U tom slučaju sve crkve koje su pod uticajem carigradske patrijaršije (grčka, albanska, finska, rumunska, jerusalimska, češka, itd) bi se našle s’ jedne strane a “ruske” s’ druge strane.

Naravno Srbi bi se opet našli u nezgodnoj poziciji, negde u sredini između prozapadne grčke struje i istočne ruske, kao i toliko puta do sada.  Ukoliko bi se desio raskid kanonskog opštenja Moskve i Carigrada pitanje je kako bi se pozicionirala SPC, projelinski ili proruski ili neutralno, ukoliko je to uopšte moguće? Zapadni centri moći bi nas pritiskali, i na tome i rade, da stvore klimu u kojoj bi se činilo da je prihvatanje jelinskog uticaja pozitivno, te da je potrebno se distancirati od Rusije i u crkvenom pogledu. Opasno bi bilo previše popuštati ovom i ovakvom pritisku, ali bi još rizičnije bilo igrati na «prorusku» kartu, možda iz inata.

Dok bi druge pomesne crkve u većini bile ili proruske ili progrčke sa manjim grupacijama koje bi gravitirale suprotnom centru, eventualni zlosrećni raskol ukoliko do njega dođe binajgore pogodio upravo SPC. Jer uticaj ruskog i grčkog pravoslavlja u srpskoj crkvi je skoro podjednak (što zbog katastrofe koju je preživela RPC u prošlom veku, što zbog prozapadnog lobiranja za jelinsku ili progrčku struju u pravoslavlju kod nas).

U slučaju te geopolitičke podele u pravoslavnom svetu koja bi se prelamala i preko Srba, raskol bi išao duboko. Tu se ne bi podelili samo pojedini arhijereji za jednu ili drugu stranu nego bi i čitave eparhije bile razdeljene po ovoj osnovi od najvišeg do najnižeg klira pa sve do vernika. Ako se još uzme u obzir razlika u načinu bogosluženja koja je trenutno prisuta u SPC i moguće uvođenje novog kalendara (koji bi odmah izazvao reakciju mnogo žešću no što su bile dosadašnje krize), praktično bi od jedne nastale dve podjednako značajne konfesije. Konfesionalna podela na telu srpskog naroda kroz istoriju se uvek pokazivala kao izuzetno negativna i razarajuća po samo biće naroda. Ne treba ni objašnjavati u kojoj meri bi ovaj scenario bio poguban po Srbe, samo je potrebno videti kako su nam podele i unutrašnji raskoli kroz istoriju pravili nenadoknadivu štetu.

Ostaje jedino da se nadamo da do ovoga ipak neće doći te da etnofiletizam i politički interesi neće izbiti u prvi plan. Kao i da će srpski arhijereji u slučaju takvog scenarija iznaći dovoljno mudrosti i razboritosti sledujući primerima Sv.Save da ne dozvole cepanje SPC. Jer bilo da smo verujući ili ateisti ili nezainteresovani nikome neće biti prijatno da se nađe u središtu nekog budućeg srpskog međukonfesionalnog sukoba koji bi bio možda i žešći od ostalih srpskih međusobica. Dakle ko god preterano navija za jednu ili drugu stranu, utiče da se crkveni brod opasno nagne na jedan ili drugi bok, čime se ugrožava čitav crkveno-narodni organizam. Kako su govorili sveti ljudi – držite se sredine, krajnosti su opasne. Mogu da pogube kako pojedince tako i čitave narode.

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here