Miša Matić: Stradanje srpskih lekara (1. DEO)

Podelite:

U svakom društvu, pa i srpskom, intelektualci su predstavljali posebnu elitu. Od kad postoji medicinska nauka u Srpskoj državi, dakle od oca srpske medicine, Svetog Save, lekari čine vrh srpske elite.

Od srednjeg veka, za lekare su vezane osobine požrtvovanosti, učenosti i bezsrebreništva. Iako u počpetku obnove moderne Srpske države u političkom smislu nije učestvovao veliki broj lekara, uticaj onog malog broja u tome je nemerljiv. Prvi lekari u Srbiju dolaze iz Austro ugarske, a to su uglavnom Srbi, školovanu na Austrijskim, Nemačkim i Švajcarskim univerzitetima.

Posle formiranja institucija vlasti u Srbiji, počinje i stipendiranje mladih Srba koji će izučiti nauke i staviti sebe i svoje znanje na polzu Otačatstvu. Kao i ostali učesnici u poltičkom životu Srbije i lekari su nosili na sebi breme poltičkih progona i zbacivanja sa vlasti i državnih položaja.

Uz dužno poštovanje prema plemenitoj profesiji, za razliku od pravnika, sveštenika, oficira… lekarima je retko uskraćivano pravo, da se kad dopadnu u nemilost vlasti, bave svojom profesijom, kako u privatnoj praksi, tako i državnoj službi. Tako je bilo sve do 1941. godine, kada, prvo nemački okupator, a nešto kasnije ( od oktobra 1941.i tzv Užičke republike )  i komunističke vlasti u Jugoslaviji, pa samim time i u Srbiji, ne samo da lekarima zabranjuju bavljenje svojom strukom, već su mnogi Hipokratovi naslednici, koji su se usprotivili nacističkim i komunističkim vlastima, ostali i bez glave.

Društvo kojem takva intelektualna elita poput lekara nije potrebna, ne može se nadati nikakvom dobru. Do pojave komunizma u Srbiji nije zabeležen slučaj progona lekara koji bi završavao praktičnom zabranom rada, a da stručnost i moral nisu dovođeni u pitanje.

Kako su prvi Srbi lekari sticali obrazovanje u zapadnoj evropi, a Srbija u to doba bila pod Otomanskim ropstvom, oni su zaposlenje dobijali upravo u zemljama u kojima su sticali svoja znanja. Ni oni  nisu pošteđeni od političkih progona na nacionalnoj i verskoj osnovi.

Prvi Srdownloadbin sa zvanjem lekara i diplomom doktora medicinskih nauka bio je Jovan Apostolović. Rođen je oko 1735. godine u Budimu, retoriku i filosofiju studira na Požunskom ( Bratislava ) liceju, a medicinu završava na Univerzitetu u Haleu. Odrastajući u pravoslavnoj porodici, poreklom iz Soluna, tradicionalno vaspitavan, svoju doktorsku disertaciju pod temom. „Uticaj psihičke traume na ljudski organizam“, pisanu na latinskom jeziku počinje rečima: „Ja sam možda jedini i prvi iz slavnog srpskog roda koji je svoj duh poklonio medicinskoj nauci“; a završava je rečima: „ugledni srpski rod, do sada dovoljno slavan po oružju, da ubuduće bude proslavljan i po svojoj književnosti i nauci i da se tako, ne samo mačem već i naukom bori za napredak svoje mile otadžbine. Kao mlad lekar, patriotski nastrojaen, otvara privatnu praksu u Novom Sadu, a po pojavi epidemije kuge odlazi u Banat i prelazi u Beograd.

Ugarske vlasti u Novom Sadu ga 1763. zbog sprečavanja širenja zaraze postavljaju za gradskog fizikusa. Zbog svoje pravoslave veroispovesti 1765. ulazi u konflikt sa unijatskim vlastima i svojevoljno napušta mesto gradskog fizikusa Novog Sada. Umire pet godina kasnije od tuberkuloze u Novom Sadu.

Prvi doktoryjdtz60s8dc medicininskih nauka koji je svoj rad vezao za Srbiju je dr Jovan Stejić. Rođen u Aradu, školovao se u Segedinu i Pešti, a medicinu je doktorirao u Beču 1829. godine. Iste godine, kao stipendista Gospodara Jevrema prelazi u Šabac, tako da taj grad, uz prvi klavir, stakleni prozor, fudbalsku loptu, kupleraj, dobija i prvog školovanog lekara u Srbiji. ( Prva žena lekar u Srbiji, dr Draginja – Draga Ljočić, takođe je šapčanka ).

Dr Jovan Stejić od 1830. obavlja dužnost ličnog lekara knjaza Miloša do 1832. godine. Te godine Vuk Karadžić upozorava knjaza Miloša na opsanost od dr Stejića, jer uprkos tome štoje prihvatio Vukov pravopis, ne pristaje da upotrebljava reči iz Crkveno-slovenskog jezika i pored dela „Sabor istine i pouke“, zbog kojeg se Vuk žali knjazu, objavljuje i „Pravopis“, koji uistinu odlaže zvaničnu primenu Vukove ortografije. Nakon toga dr Jovan Stejić biva prinuđen da napusti Srbiju. U Otadžbinu se vraća nakon 1840. Postavljen je na mesto Upravnika građanskog saniteta i Glavnog sekretara Državnog sovjeta. Na toj dužnosti ga zatiče smrt 1853. godine.

Dr vladandjordjevicVladan Đorđević je bio prvi lekar koji je bio predsednik Srpske vlade. Studije medicine završio je u Beču 1869. godine, a dve godine kasnije i specijalizaciju iz Hirurgije i tako postaje prvi školovani hirurg u Srbiji.

Odlazi u Francusko-Pruski rat, gde uz stipendiju Srpske vlade usavršava vojnu hirurgiju i postaje prvi srpski vojni hirurg. Po povratku u Otadžbinu dobija i čin sanitetskog pukovnika. Dužnost predsednika beogradske opštine obavlja od 1884. do 1888. godine. Do 1891. bio je ministar prosvete, a potom odlazi u Atinu i Carigrad gde kao poslanik boravi do 1894. godine.

Predsednik vlade i ministar inostranih dela bio je u periodu od 1897. do 1900. godine. Zbog međustranačkih sukoba biva optužen da je  u delu „Kraj jedne dinastije“odao državne tajne, osuđen je na šest meseci zatvora.

Kao gradonačelnik Beograda darovao je gradu imanje pokraj tadašnjeg hipodrome, i na njemu osnovao današnje Novo groblje. Uveo je u Begrad javnu rasvetu, kanalizaciju vodovod i započeo kaldrmisanje ulica. Osnovao je Crveni krst Srbije i Vojni sanitet. Imao je dvanaestoro dece. Rođen u Beogradu, umro je star i napušten 1930. godine u Badenu. Po njemu nosi naziv varošica Vladimirci u Tamnavskom kraju.

2.

Četrnaest godina posle smrti dr Vladana Đorđevića u Beograd dolaze komunistički vlastodršci. Iako smo u predhosnom delu videli da su prvi srpski lekari progonjeni po političkim i ideološkim osnovama, od proterivanja do osude na vremenske zatvorske kazne, ovo što predstoji po završetku Drugog svetskog rata, nije zabeleženo u istoriji Srbije.

Tokom rata dešavala su se ubistva lekara, kako u borbi sa neprijateljem, tako i u logorima koje su držali Nemački okupatori. Na spisku 1000 poginulih pripadnika JVUO nalaze se imena lekara: dr Milivoje Nikolić, dr Božin Petrašinović, dr Živorad Nikolić, dr Franc Kašiković, dr Jovan Kašiković, dr Leposava Jelić Živkoviž, dr Živan Živković, dr Slobodan Gligorijvić, dr Milan Apostolović ( nosilac Karađorđeve zvezde )… Na padinama Zelengore proleća 1945. ubijen je i dr Jure Paškavan, Hrvat iz Rijeke, lični lekar generala Draže Mihailovića.

Partizanske jedinice svoj krvavi pir otpočinju masovnim ubistvima intelektualnog i slobodoumnog stanovništva još u toku takozvane Užičke republike, pa ono što je došlo posle 1. septembra 1944. iz današnje perspektive ne predstavlja nikakvo iznenađenje.

Novembra 1944. godine u Beogradu, na nepoznatoj lokaciji ubijen je i zakopan, bez obeleženog groba prof. Dr Svetislav Stefanović, lekar, osnivač Katedre za patologiju i osnivač Srpskog lekarskog društva. Proglašen je „narodnim neprijateljem“ zbog svoje književne delatnosti, zapravo samo zbog toga što je u vreme okupacije bio na čelu SKZ i zato što je 1934. preveo Musolinijevo delo „Država“ na srpski jezik.  Izvesno je da je bio bolji lekar i bolji književnik od mnogih koji su kasnije kreirali književnu scenu i uspostavljali naučne normative u medicini.

250px-dr-_jovan_mijuskovic

Docent Dr Jovan Mijušković, koji je 1928. godine u Valjevu izvršio prvu operaciju na otvorenom srcu,   u istoj grupi sa Dr Stefanovićem je streljan u Beogradu „kao saradnik okupatora jer je organizovao sanitetski kordon kroz koji su morali da prođu sve izbeglice, koje su posle propasti Jugoslavije prelazile u Srbiju. Na taj je način čuvao nemačke vojnike od moguće epidemije. “  Sa medicinskog fakulteta je likvidirano ili isključeno u periodu od 1944. do 1945. ukupno 25 nastavnika svih zvanja i to:

Osnivača – 1

Akademika – 2

Redovnih profesora – 16

Docenata – 5

Asistenata – 1

profkostic

Prof Dr Aleksandar Kostić i njegova supruga dr Smilja Joksić – Kostić isključeni su sa Medicinskog fakulteta u Beogradu 1952. odnosno 1954. Prof. Dr Aleksandar Kostić bio je osnivač Medicinskog fakulteta u Beogradu. Šef katedre za Histologiju, Predavač na više Evropskih univerziteta, nosilac mnogoh stranih i domaćih odlikovanja, među kojima i francuske Legije časti.

Prof. Dr Smilja Joksić – Kostić, bila je redovni profesor Medicinskog fakulteta u Beogradu, na katedri Interna medicina. Bila je jedan od osnivača Dečje klinike u Tiršovoj i šef  dečjeg dispanzera ove klinike. U to doba, od njih nije bilo boljih lekara u Evropi, ali ovde nisu bili valjani. Sin Vanja im je 1943. poginuo u redovima JVuO, pod komandom đenerala Dragoljuba Mihailovića. Mlađi sin, potonji kompozitor Voki,bio je od 1946. dve godine na robiji zbog rasturanja antikomunističkih letaka. Akademik Aleksandar Kostić je isključen sa Medicinskog fakulteta na predlog Dr Dušana Đurića Zinaje.

Dr Zinaja kao partizanski lekar postaje profesor na Medicinskom fakultetu, na predmetu Hirgija. Kako svedoče njegovi studenti i asistenti  , na predavanja iz predmeta Hirurgija, studente je upućivao na predavanja kod asistenata, dok im je on držao predavanja iz „partizanske hirgije“. Njegov sin Ivan Đurić je bio potonji predsednički kandidat Reformske stranke Ante Markovića, dok mu je blizak rođak bio i arhiteksta Bogdan Bogdanović, nekadašnji gradonačelnik Beograda. Osporiti mišljenje partizanskog hirurga, osnivača Prve proleterske nije mogao ni osnivač Medicinskog fakulteta i četnički otac. Stradanje boljeg bilo je neminovno.

3.

U tragičnom slučaju doc. Dr Jovana Mijuškovića, saznajemo da je 1928. prva opracija na otvorenom srcu obavljena u Valjevu. Iz ovog grada je i jedan od dvojice osnivača četničkog pokreta dr Milorad Gođevac. Rođen je u Valjevu 12. marta 1860. godine. Medicinu je studirao i doktorirao u Beču 1889. godine. Lekarsku karijeru započinje u Knjaževcu, kao državni lekar, a nastavlja je u Beogradu, gde od 1889. godine obavlja dužnost upravnika saniteta. U vreme Velikog rata, kao rezervni major prolazi Albansku golgotu, radeći u poljskim bolnicama, a 1916. po nalogu Ministarstva vojnog odlazi u Francusku kao školski lekar koji brine o srpskoj deci koja su bila na školovanju u Francuskoj.

Posle rata vraća se na staru dužnost upravnika saniteta Beogradske varoši. Od aprila 1925. bio je Načelnik ministarstva socijalne politike, međutim u maju iste godine je penzionisan. Doktor Gođevac sa svojim prijateljem, Lukom Ćelovićem Trebinjcem, predsednikom Beogradske zadruge, osniva Odbor za pomaganje četničke akcije u Staroj Srbiji. Na ideju o četničkom pokretu došao je dr Gođevac, lečeći izbeglice iz Makedonije, koji su mu pričali o akcijama bugarskih komita. Kada im se 1903. pridružio general Jovan Atanacković, tajno od Vlade, osnivaju Srpski komitet. Komitet se tajno finansirao preko Beogradske zadruge i dobrovoljnim prilozima dr Gođevca i Luke Ćelovića, a prvu jedinicu u borbu protiv Turaka 1904. iz Beograda odvodi vojvoda Anđelko Anđelić.

Kćerka predsednika valjevske opštine, pri prijavi doktorata o sebi piše ovako: „Rođena sam 3. oktobra 1887. godine u Valjevu kao kćerka trgovca Janka Babića iz Valjeva i njegove žene Jelene, rođene Mitrović i pravoslavne sam vere. Školske godine 1904/5. završila sam 8. razred u III beogradskoj gimnaziji i u istoj maturirala 23. maja 1905. godine „U zimskom semestru 1905/6. upisala sam Medicinski fakultet Univerziteta u Cirihu, a posle pet semestara studija na tom univerzitetu, u zimskom semestru 1908/9. upisala sam se na Medicinski fakultet Univerziteta u Berlinu.” 1911.

Postaje prva srpskinja koja je završila studije na Berlinskom univerzitetu. Do polaganja državnog ispita bila je lekarski pomoćnik u valjevskoj Okružnoj bolnici, a potpm lekar valjevske opštine.

U vreme Velikog rata, kao rezervni major prolazi Albansku golgotu, radeći u poljskim bolnicama, a 1916. po nalogu Ministarstva vojnog odlazi u Francusku kao školski lekar koji brine o srpskoj deci koja su bila na školovanju u Francuskoj. Posle rata vraća se na staru dužnost upravnika saniteta Beogradske varoši. Od aprila 1925. bio je Načelnik ministarstva socijalne politike, međutim u maju iste godine je penzionisan.

milorad_godjevac_s_srpskaenciklopedija

Doktor Gođevac sa svojim prijateljem, Lukom Ćelovićem Trebinjcem, predsednikom Beogradske zadruge, osniva Odbor za pomaganje četničke akcije u Staroj Srbiji. Na ideju o četničkom pokretu došao je dr Gođevac, lečeći izbeglice iz Makedonije, koji su mu pričali o akcijama bugarskih komita.

Kada im se 1903. pridružio general Jovan Atanacković, tajno od Vlade, osnivaju Srpski komitet. Komitet se tajno finansirao preko Beogradske zadruge i dobrovoljnim prilozima dr Gođevca i Luke Ćelovića, a prvu jedinicu u borbu protiv Turaka 1904. iz Beograda odvodi vojvoda Anđelko Anđelić.

Četnici vojvode Anđelka Anđelića su dojednog svi izginuli u borbi sa Turcima na Četircu maja 1904. Naredne akcije su bile mnogo uspešnije, pa dolaskom Milovana Milovanovića Balačka u srpsku Vladu, Srpski komitet počinje da se finansira iz državnog budžeta. Dalja istorija četništva je danas, iako bi trebalo da bude opšte poznata, pomalo zaboravljena, kao i Dr Milorad Gođevac. Iz Valjeva je i druga žena lekar u Srbiji, dr Draginja Babić. Kćerka predsednika valjevske opštine, pri prijavi doktorata o sebi piše ovako: „Rođena sam 3. oktobra 1887. godine u Valjevu kao kćerka trgovca Janka Babića iz Valjeva i njegove žene Jelene, rođene Mitrović i pravoslavne sam vere“.

15301155_10211410661567934_135882428_n-1

Školske godine 1904/5. završila sam 8. razred u III beogradskoj gimnaziji i u istoj maturirala 23. maja 1905. godine „U zimskom semestru 1905/6. upisala sam Medicinski fakultet Univerziteta u Cirihu, a posle pet semestara studija na tom univerzitetu, u zimskom semestru 1908/9. upisala sam se na Medicinski fakultet Univerziteta u Berlinu.” 1911. Postaje prva srpskinja koja je završila studije na Berlinskom univerzitetu. Do polaganja državnog ispita bila je lekarski pomoćnik u valjevskoj Okružnoj bolnici, a potpm lekar valjevske opštine.

U oba balkanska rata učestvuje kao upravnik takozvane rezervne, odnosno vojne bolnice u Valjevu. U Prvom svestkom ratu, po prodoru Austrougarskih trupa postavljena je za upravnika rezervne bolnice u Pirotu, da bi se posle Kolubarske bitke i epidemije pegavog tifusa, po sopstvenoj odluci, vratila u Valjevo, kako bi pomogla svojim sugrađanima i obolelim vojnicima. Umire u Valjevu od pegavca 24. januara 1915. u svojoj 28. godini. Pored dr Draginje Babić u prva dva meseca 1915. u Valjevu umire 16 lekara i višepripadnika santetskog osoblja, među kojima i dobrovoljna bolničarka, srpska slikarka Nadežda Petrović.

Miša Matić za Vidovdan

 

______________________________

Literatura:

[1] Krstić,Uglješa: Doktor Jovan Apostolović, prvi Srbin lekar, Zbornik Matice srpske za književnost i jezik,Knjiga treća 1955.g.

[2] Radoje Čolović: 800 godina srpske medicine; Manastir Sveti Prohor Pčinjski 2011.

[3]  Stanojević V. Šabac i Podrinje u istoriji srpske medicine u devetnaestom veku. Srp Arh Celok Lek 1958;

[4] Vladimir Jokanović, Velikani naše medicine – Vladan Đorđević (1844-1930) Glasnik LKS, Beograd, 2010.

[5] Vladan Đorđević, Ministar u apsu, Beograd : Štamparija „Štampe“ S. M. Ivkovića i komp., 1909.

[6] Aleksandar Dinčić: Spisak od 1000 poginulih boraca i starešina četničkih odreda Jugoslovenske Vojske; Pogledi; Kragujevac

[7] Organizovana sahrana Boga u Beloj Crkvi. Antonije Đurić; Crvena kuga

[8] „Politika“ 7. Novembar 1944.

[9] Prim. Dr. Budimir Pavlović: Predlog moralne rehabilitacije profesora i drugog nastavnog osoblja Medicinskog fakulteta koji su iz političkih razloga udaljeni sa 1944-1954. 24. Januar 2001.

[10] Luka Ćelović Trebinjac ( Pridvorci, Trebinje 1854 – Beograd 1929 )   veletrgovac, rentijer, finansijer, zadužbinar, najveći dobrotvor Beogradskog Univerziteta. Osnivač i predsednik Beogradske zadruge. Između ostalog izgradio zgradu Beogradske zadruge ili kako je danas zovu – Geozavoda, koja otpočinje projekat »Beograd na vodi» ali se izbegava pomen imena Luke Ćelovića Trebinjca, osnivačaČetničkog pokreta u Srbiji.

[11] Marko Lopušina: „Dr Draginja Babić, jedna od prvih lekarki na Balkanu“; Novosti, 28. januar 2015.

[12] Vera Gavrilović: „Žene lekari u ratovima od 1876-1945 na tlu Jugoslavije“; Beograd, 1976.

[13] Zdravko Ranković, Medicinari umrli 1915; Revija Kolubara, Valjevo

 

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here