Saša Nedljković: KULTURA U DUBROVNIKU POSLE PRVOG SVETSKOG RATA

Podelite:

Od Ujedinjenja 1918. Dubrovnik je trudio da bude kulturni centar Primorja. Dubrovačka društva nastojala su predavanjima da uzdignu kulturni život građana. U organizaciji  Narodne Ženske Zadruge održavana su predavanja u prostorijama sokolskog društva  u Sponzi. Po pisanju dubrovačkog lista „Rad” na predavanju književnice Milice Janković okupilo se veliko mnoštvo slušalaca. U Sokolani 5 januara 1920. predavala je Jelka Miš o narodnom umijeću.Zadruga je priređivala besplatno za svoje članice dva puta nedeljno niz prosvetnih predavanja u muškoj pravoslavnoj školi. Priredila je predavanje dr. Jelke Perić „O ženskom pitanju i organizaciji jugoslovenskih žena”. (1)   Dr. Milan Rešetar održao je predavanje  „O kulturnim prilikama u Dubrovniku srednjega vijeka” 4. maja 1920. u dvorani Sokola na poziv Narodne Ženske Zadruge. To je bilo 12 javno predavanje koje je organizovala Zadruga. Zadruga je priredila 1920. „Umjetničku izložbu” narodnih vezova u opštinskoj većnici u  Dubrovniku. U  listu „Rad” istaknut je pionirski zanos Jelke Miš. Na izložbi je izložena zbirka učiteljice Jelke Miš koju je ona sakupljala 26 godina. Njena saradnica bila je Kati Korotaj. Izložile su svoje radove Bizaro, F. Jakšić, Z. Bandur i D. Suhor. Lina pl. Bogdan je izložila zbirku retkih konavoskih mrkih vezova iz XV i XVI veka. Proslava Vidovdana 1920. bila je vezana za Dječji dan. List  „Rad” odao je priznanje Zadruzi i „Pčelicama” koje su se istakle u požrtvovanosti za srpsku decu.  Muzika je 27. 6. 1920. prošla gradom i održan je svečani pomen u Bondinom pozorištu. Slušaoci su se zahvalili govorniku don Niku Đivanoviću na besedi. Na Vidovdan bili su držani pomeni u crkvama za pale borce, kojima su prisustvovali predstavnici vlasti. Pred Dvorom je govorio potpukovnik  Drag. Mihajlović o Vidovdanu i našoj siročadi, potaknuvši Dubrovčane na darežljivost prema deci palih boraca. Za njim je govorila učenica Petković u ime društva „Pčelice”, a onda se razvilo kolo ženske dece. Održana je večernja zabava na Brsaljama, kojoj je prisustvovala i muzika, a na kojoj je dato mnogo priloga za siročad. Kako je istakao list  „Rad” time je završena proslava 531 godišnjice Kosovske bitke i 6. godišnjice dela Principa i Čabrinovića.(2)  Zadruga je 26. februara 1921. priredila  drugo istorijsko muzičko veče o Ludvigu van Betovenu u dvorani Dubrovačkog Srpskog Pjevačkog Društva ,,Sloga”. Paula Begović govorila je o Betovenu a zatim je sledio program iz njegovih najboljih dela. (3) Izvođači su bili članovi “Sloge”. Kratkim predstavljanjem Betovena  Paula Begović je slušaoce uvela u koncert. Program je bio od 4 velike instrumentalne komšpozicije. Prva kompozicija bila je “Koriolan”. U svojoj rukopisnoj ostavštini don Niko Đivanović je napisao : “Sve  je to Betoven majstorski obradio”.  Đivanović je istakao pijanistkinju : “Duša i ovog drugog koncerta bila je naša općenito priznata virtuoskinja na glasoviru : gospođa  Paula Begović. … Iz prvog komada imamo pohvaliti i njenu učenicu gospođicu Maju Marić, koja je svojom tehnikom i interpetacijom svratila na se simpatiju slušalaca.” Pisao je i o muzičarima : “J.Čižek (prva violina) Homer (druga violina), J. Katić (viola), R. Vučetić … Gospodin Čižek naš je dubrovački mnogogodišnji maestro, valjan i kao učitelj i kao aranžer i kao violinista,  … gospodin Jozo Katić poznat iz kvarteta Čižek-Hope…-Katić-Puljezi…kao violinista na mjestu, gospodina R. Vučetića vrijedni učenik Čižekov, a gospođica P.Katić majstorica na glasoviru. Zna se koliko truda i odricanja stoji za prirediti ovako koncertno veče, pa zato s obzirom na postignuti priznati uspjeh, zaslužuju g. aranžeri iskreno naše priznanje.  Na našem je građanstvu da svojim još boljim posjetom (a kad kada i pažnjom!) podupre rad ove družine koja nam je na diku te u našem gradu vidno postaje važan muzički faktor, svojim prosvjetnim buditeljskim radom, umjetničkim uzgojem našeg općinstva, a naše vrijedne omladine. Ova će pak družina i od svoje strane, videći se shvaćenom i podupirana, sve učiniti i svojom prokušanom inicijativom i prema kojem zgodno datom im savjetu, eda poluči što intezivnije tu plemenitu uzgojnu svrhu kod našeg građanstva i željnog da ponovno čuje ova ista djela i druga muzička djela neslavenskih, a i što prije i slavenskih velikana dakako uz nešto više upozoravanja  na  karakteristike i glavne ideje komada koji se slušaju”. (4)

U Dubrovniku je 1923. osnovano Dubrovačko učeno društvo „Sveti Vlaho”, koje je okupilo širi krug saradnika. Društvo je vodio Antun Vučetić, a sekretar je bio Jovica Perović.  Članovi društva bili su dubrovački naučnici, književnici i umetnici. Cilj društva bio je da se rukopisi sačuvaju od propasti i predaju potomstvu. Društvo je organizovalo niz predavanja. (5)

Povodom desetogodišnjice smrti Pera Budmanija po pomenu u crkvi sv. Vlaha, zajedno sa Dubrovačkim radničkim društvom, u okviru Dubrovačkog učenog društva „Sv. Vlaho“ održano je spomen-veče u Bondinom teatru, januara 1925. O naučnom radu govorio je Jakob Carić, dok je Vid Vuletić Vukasović održao predavanje pod nazivom „Znamenite crte iz života Petra Budmanija kao rodoljuba i prijatelja radništva“. (6) Posle opsežnih priprema društvo „Sv. Vlaho“ izdalo je 1929. naučni časopis „Glasnik Dubrovačkog učenog društva „Sveti Vlaho“ 1 (1929). U  Glasniku štampani su radovi dr. Milana Rešetara, Luja Vojnovića, Đure Kerblera, Jorja Tadića, Ferda Šišića,  Antuna Vučetića, Nika Đivanovića, Vida Vuletića Vukasovića, … . (7)

Po mišljenju dubrovčana iz tog vremena najznačajniji naučnik iz Dubrovnika bio je dr. Milan Rešetar. U Dubrovniku je 1931. štampan „Zbornik iz dubrovačke prošlosti: Milanu Rešataru o 70-oj godišnjici života prijatelji i učenici“. U redakcionom odboru Rešetarova zbornika bili su Vladimir Ćorović, M. Deanović, F. Fancev, F. Kidrič, Petar Kolendić, J. Nađ i M. Tentor. Izdavači su bili M. Vidoević i Jorjo Tadić.  (8)

Osnovna glavnica Matice srpske u Dubrovniku od 160.000 austrijskih fjorina, bila je u austrijskim obveznicama. Posle propasti Austrije taj novac nije nadoknađen. Tutorstvo srpsko–pravoslavne crkvene opštine u Dubrovniku trudilo se da obnovi rad Matice. Upravni odbor srpsko–pravoslavne crkvene opštine održavao je knjižnicu.(9) Stanojlo Dimitrijević, urednik „Srpskog Kosova”, posetio je 1930. Dubrovnik na povratku sa Krfa. Plovio je na brodu „Srbin” od Krfa preko Bara do Dubrovnika.  U Dubrovniku odseo je u hotelu „Lapad”. Tramvajem je otišao u grad. U pravoslavnoj crkvi upoznali su se pretplatnicima  „Srpskog Kosova”. Prvi im je prišao sudija Dušan Bašić, upoznao ih i predstavio ostaloj gospodi u crkvi. Posle razgledanja crkve, izašao je u društvu Bašića i Miloša Bobića da obiđe Maticu srpsku u Dubrovniku. Ostao je duže razgledajući bogatu biblioteku, u kojoj je zapazio kopiju Miroslavljevog jevanđelja. Iz Matice srpske izašao je u srpskom društvu na čašu piva. Tu je sreo starog prijatelja Milana Tomanovića. Srbi u  društvu u kome je bio žalili  su se kako ne smeju da srbuju. U Dubrovniku je ostao tri dana. Pregledao je dubrovačke starine i produžio brodom „Karađorđe”za Split. Na njega je Dubrovnik ostavio izvanredan utisak. (10)

 

U Kraljevskom arhivu (Državni arhiv)  radili su dubrovčani Vid Vuletić Vukasović, Jozo Rešetar, Niko Đivanović,  Ante Liepopili,Jorjo Tadić,Antun Vučetići Jovica Perović. (11) U Dubrovniku je delovao krug okupljen oko istoričara umetnosti Koste Strajnića. (12)

U skladu sa željama Srpskog kulturnog kluba došlo je do aktiviranja srpskih društava u Dubrovniku. (13)  Matica Srpska ponovo je otvorena 27. septembra 1936, predavanjem dr. Vladimira Ćorovića „Karađorđev ustanak i Dubrovnik“. Sem predavanja Matica je otvorila kružoke slovenskih jezika, u prvom redu ruskog.  Matica Srpska u Dubrovniku svoje svečane sjednice i predavanja priređivala je u prostorijama Dubrovačkog Srpskog Pjevačkog društva „Sloga”. U svečanoj dvorani „Sloge” Matica je održala predavanja o Ruđeru Boškoviću, Vuku Karadžiću, Puškinu … . Na dan 300–te obljetnice smrti Điva Frana Gundulića 8 decembra 1938. priredila je svečanu sjednicu, na kojoj je prof. S. Burina održao predavanje o Gunduliću. Zalaganjem Dubrovačkog Radničkog Društva posmrtni ostaci dr. Frana Kulišića preneseni su 1937. u Dubrovnik. Profesor beogradskog univerziteta dr Henrih Barić, rodom iz Dubrovnika, odazvao se pozivu „Dubrovačkog Radničkog Društva” da u Dubrovniku održi predavanje prigodom  prenosa zemnih ostataka dr. Frana Kulišića iz inostranstva u njegov rodni grad. Predavanje „mentalitet jedne dubrovačke generacije“ održano je 1937. u svečanoj dvorani dubrovačkog srpskog pjevačkog društva „Sloga”. Prisustvovali su odlični predstavnici javnog života, radnici, studenti, obrtnici itd. U uvodu predavanja Barić je dao uverljivu sliku zatočeničkih logora sa barakama „bivših ljudi” a potom prešao na politički pokret katoličkih Srba, predratnu Srpsku narodnu stranku na Primorju i ulogu koju je u njoj odigrao Dubrovnik; na tvoračke snage Srpskog pokreta kod katolika na Primorju, Dalmaciji, Dubrovniku i Boki Kotorskoj; na dijelo srpskog nacionalizma u stvaranju jugoslovenske ideologije u pravom smislu te riječi i na obrazovanje nacijonalne države izvan okvira bivše dvojne monarhije, a u suprotnosti sa državno-pravnim teorijama koje su od 70-tih godina ovladale kod pretežnog dijela Hrvata. U predavanju je istakao ulogu predratne Srpske narodne stranke na Primorju. Istakao je da su u toj stranci značajnu ulogu imali Srbi rimokatolici. Oni su „dokazivali da Srpstvo nije vezano isključivo s pravoslavljem“. Profesor univerziteta dr Barić je zatim govorio o porijeklu Dubrovčana od 13. vijeka, „pa je rekao da se dubrovačka vlastela ženila djevojkama iz srpske okoline Dubrovnika“. (14)

Matica Srpska je decembra 1937. priredila Vukovo veče. Pred elitnom publikom u prostorijama Sloge govorio je profesor Nazečić. Ostale tačke programa ispunjavala je muzika kompozitora Rimski–Korsakova, Rahmanjinova, Grečanina i Šopena. B. Bubalo recitovao je narodnu pesmu “Buna na dahije“. Kao poslednju tačku ženski sokolski naraštaj izveo je ritmičku vežbu. Narodni motivi starosrbijanske pesme uz ritmičku pratnju vežbe te narodnog kola oduševilo je publiku, koja je sa zadovoljstvom pratila i uživala u igri i narodnim nošnjama vežbačica. (15)  Dva parobroda Dubrovačke plovidbe prevezla su prvog maja 1938. u Cavtat dubrovačka kulturna i nacionalna društva sa njihovim članovima, na čelu sa „Maticom Srpskom” u Dubrovniku da pohode i polože vijence na grob  i spomenik Valtazara Bogišića. Dubrovačka društva i ustanove dočekali su građani Cavtata. Istog dana uveče u dvorani „Sloge” u Dubrovniku održano je komemorativno veče  gdje je govorio dr. Lujo Bakotić. U Odboru za  komemoraciju 30-godišnjice smrti dra Valtazara Bogišića bili su : Svetozar S. Barbić, predsjednik „Matice Srpske”; Dušan Bašić, predsjednik „Jadranske Straže” u Dubrovniku; Luko markiz Bona, predsjednik „Dubrovačke građanske muzike”; dr. Đuro Orlić, predsjednik dubr. srp. pjev. društva „Sloga”; Danica Radović, predsjednica „Kneginje Zorke” u Dubrovniku; Niko kap. Papa, predsjednik „Nove Jugoslavije”; Ivo Šubert, predsjednik „Dubrovačkog radničkog društva”; Niko A. Šutić, starješina  Sokolskog društva u Dubrovniku; … . Odbor je 1938. izdao Spomenicu dra Valtazara Bogišića (16).

U prisustvu rodbine gospara Luka Bone te brojne publike poštovatelja i prijatelja njegovih, postavljena je 1939. slika Luka Bone u galeriji čitaonice Dubrovačkog radničkog društva. Tom prilikom Antun Pitarević istakao je : „Još jedna lijepa i značajna zgoda okupila nas je danas u ovom starom domu, u kojemu se već sedam punih decenija, u znaku marne pčele i crvenog-plavog emblema, njeguje i širi duh slovinskog rodoljublja i starog dubrovačkog odgoja. … To je u prvom redu međusobno poštovanje i ljubav koje isključuju sve razlike bilo po društvenom položaju, bili po vjeri ili plemenu. Priznanje najzaslužnijim među nama bilo je uvijek i ostaje naš društveni princip sa ciljem, da se pruži primjer drugima i dade potstreka za rad i stvaranje. Koliko nam je to načelo zahvalnosti i priznanja bilo uvjek sveto, pokazuje vam ovo nekoliko starih i požutjelih fotografija koje rese ovu dvoranu. To su Vam likovi dubrovačke duhovne elite naših vrijednih osnivača i saradnika iz kraja prošlog i početka ovog vijeka. To je posebno i najznačajnije poglavlje u velikoj predigri poslije koje je došlo ovo što danas imamo i što fanatično volimo: jedna velika, slobodna i nedjeljiva Jugoslavija. U tu galeriju dragih i najdražih imena uvodimo danas našeg starog člana i saradnika, gospara Luka Bonu, dostojnog učenika dubrovačkih Slovinaca, prokušanog patriotu i javnog radnika, čije je ime usko povezano ne samo sa našom ustanovom, nego i sa razvojem Dubrovnika u posljednjih 50 godina. Mi smo smatrali za svoju dužnost da mu to javno priznamo i da se za života odužimo gosparu Luku. …”.  Društveni sekretar Jaša Miloslavić izvestio je o zaključku Uprave gospara Luka Bonu i predao mu je tekst govora člana Uprave Antuna Pitarevića. Zbog zdravstvenih razloga Luka Bona nije mogao da prisustvuje svečanosti pa je u svojoj zahvali istakao: „Hvala Dubrovačkom Radničkom Društvu. …I ja, i čitava stara garda, ponosni smo i sretni kad vidimo, da je sjeme palo na plodno tlo i da će naša djeca nastaviti veliko djelo dubrovačkih Slovinaca. ..” Priredbi je prisustvovala Mila Budmani, ćerka gospara Pere Budmanija, čija se slika nalazila u čitaonici Dubrovačkog Radničkog društva. (17) Dr. Vladimir Berdović je do 1941. vodio „Slogu“, a od 1943. do smrti 1980. vodio je hor. Od 1924. bio je stalni član Dubrovačke filfarmonije. Posle Drugog svetskog rata vodio je hor pravoslavne crkve sv. Blagoveštenija, koji je često izvodio njegove kompozicije. Od osnivanja Dubrovačkih letnjih igara dao znatan doprinos njenom razvoju a od 1954. do 1963. bio je urednik njihovog muzičkog programa. Dubrovačko srpsko pjevačko društvo „Sloga” ugašeno je 1947, a nastavilo je delovati kao dubrovačka podružnica srpskog kulturnog društva Prosvjeta koja je u Dubrovniku delovala do 80 godina 20 veka. Danas u prostorijama društva u ,,Saloča od zrcala” radi dubrovačka Narodna knjižnica. (18)

Posle Aprilskog rata 1941. i uspostave NDH Matica srpska i ostala srpska i jugoslovenska društva bili su zabranjeni. Posle Drugog svetskog rata  hrvatski komunisti hteli su da iskoriste prostorije Matice srpske za svoje potrebe. Narodni odbor grada Dubrovnika tražio je 1950. od Uprave crkvene opštine u Dubrovniku da gradskim vlastima ustupi na korišćenje veliku dvoranu i ostale prostorije na drugom spratu palate Bonda u Ulici od puča, u kojoj se nalazila biblioteka i čitaonica Matice srpske. Tu su planirali da smeste klub prosvetnih radnika. Crkvena opština se žalila, pa je Konzervatorski zavod rešenjem od 14 juna 1950. zaštitio kao spomenik kulture palatu Bonda i sav inventar biblioteke. Uprkos tom rešenju gradske vlasti donele su rešenje o oduzimanju prostorija. Na intervenciju Saveznog instituta za zaštitu spomenika kulture u Beogradu nije došlo do oduzimanja prostorija.  (19) U sastavu Muzeja ikona i portreta srpsko-pravoslavne crkvene opštine u Dubrovniku nalazi se biblioteka sa oko 25.000 svezaka zakladne ustanove „Matica srpska“.(20)

Dubrovnik je bio kulturni centar Primorja, koji je privlačio kako kulturne radnike tako i obične građane. Dubrovačka društva nastojala su predavanjima da uzdignu kulturni život građana.  U organizaciji  Narodne Ženske Zadruge održavana su predavanja u prostorijama sokolskog društva  u Sponzi.  Deo kulturnih aktivnosti organizovala je Matica srpska, kako radom biblioteke, tako i  putem predavanja. U Dubrovniku je 1923. osnovano učeno društvo „Sveti Vlaho”. Društvo je posle izdavanja  1929. naučnog časopisa „Glasnik Dubrovačkog učenog društva „Sveti Vlaho“ zamrlo. U Dubrovniku je 1931. štampan „Zbornik iz dubrovačke prošlosti : Milanu Rešataru o 70-oj godišnjici života prijatelji i učenici“.  Matica Srpska ponovo je otvorena 27. septembra 1936. Dubrovačka kulturna i nacionalna društva, na čelu sa „Maticom Srpskom” u Dubrovniku   položila su vijence na grob  i spomenik Valtazara Bogišića  prvog maja 1938. u Cavtatu. Odbor za  komemoraciju 30-godišnjice smrti dra Valtazara Bogišića izdao je 1938. Spomenicu dra Valtazara Bogišića. Posle Aprilskog rata 1941. i uspostave NDH Matica srpska i ostala srpska i jugoslovenska društva su zabranjeni.

Saša Nedeljković

VIDOVDAN

Napomene

  1. „Predavanja”, „Predavanje o Narodnom umijeću”, „Rad”,  Dubrovnik, 3 januara 1920, br. 7, str.3; „Tečaj za narodne vezove”, „Rad”,  Dubrovnik, 7 februara 1920, br. 12, str. 2; „Predavanje”, „Narodna Ženska Zadruga”, „Rad”,  Dubrovnik, 13. marta 1920, br. 17, str. 4;
  2. „Dva predavanja un. prof. Dra Milana Rešetara”, „Rad”,  Dubrovnik, 8. maja 1920, br. 25,  str. 3; „Izložbu narodnih vezova”, „Rad”,  Dubrovnik, 22. maja 1920, br. 27, str. 3; „Proslava Vidovdana”,  „Rad”,  Dubrovnik, 3. jula 1920, br. 33, str. 3;
  3. „Gradske vijesti”, „Narodna Svijest”,Dubrovnik, 22 februara 1921, br. 8, str. 3; „Gradske vijesti”, „Narodna Svijest”, Dubrovnik, 7 juna 1921, br. 23, str. 3;
  4. Violeta Vukanović, Koncertno veče (26.2.1921.), „Poma”, Dubrovnik, 1.12.2017, br. 5,str. 28, 29;
  5. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : Kulturne prilike u Dubrovniku Rešetarova vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik spomenica Milanu Rešetaru 1512-1942-2012”, Beograd 2016, str. 49;
  6. Irena Arsić, „Dubrovčani i našjenci: iz staroga Dubrovnika“, Niš 2011, str. 221;
  7. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : Kulturne prilike u Dubrovniku Rešetarova vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik spomenica Milanu Rešetaru 1512-1942-2012”, Beograd 2016, str. 49;
  8. „Zbornik iz dubrovačke prošlosti : Milanu Rešataru o 70-oj godišnjici života prijatelji i učenici”, Dubrovnik, 1931, str. 491;
  9. „Ponovni otvor „Matice Srpske u Dubrovniku“, „Dubrovnik“, Dubrovnik, 2 februar 1937, br. 1, str. 2;
  10. „Na svetlim grobovima junaka i mučeka”, „Srpsko Kosovo”, Skoplje, 24 maja 1930. god, br. 10-14, str. 57, 58;
  11. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : Kulturne prilike u Dubrovniku Rešetarova vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik spomenica Milanu Rešetaru 1512-1942-2012”, Beograd 2016, str. 49;
  12. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : Kulturne prilike u Dubrovniku Rešetarova vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik spomenica Milanu Rešetaru 1512-1942-2012”, Beograd 2016, str. 49;
  13. Irena Arsić, „Od srpske Atine do jugoslovenske provincije : Kulturne prilike u Dubrovniku Rešetarova vremena (1860-1942)”, „Srpski molitvenik spomenica Milanu Rešetaru 1512-1942-2012”, Beograd 2016, str. 50;
  14. „Ponovni otvor „Matice Srpske u Dubrovniku“, „Dubrovnik“, br. 1, Dubrovnik, 2 februar 1937, str. 2; „Predavanje u „Slozi” profesora beogradskog univerziteta, Dr. Henrika Barića, Dubrovčanina”, „Dubrovnik”, Dubrovnik, 13 Novembar 1937, br.42, str. 1,2,3; Nikola Žutić, „Srpstvo, liberalno jugoslavenstvo i hrvatstvo u Dalmaciji 1918–1941 .“Ljetopis Matice srpske u Dubrovniku”, Zbornik radova I, Beograd 2010, str. 205;
  15. „Vukovo veče“, „Dubrovnik“, Dubrovnik decembar 1937,br. 47, str. 4;
  16. „Dubrovačke vijesti”, „Dubrovnik”, Dubrovnik 30 april 1938,br. 17,str. 3;
  17. „Dubr. Radn. Društvo gosparu Luki Boni”, „Dubrovnik“, Dubrovnik, februara 1939, br. 6, str.3, 4;
  18. Kultura Srba u Dubrovniku 1790-2010”, Beograd-Dubrovnik, 2012, str. 203, 204, 276, 336;
  19. Kultura Srba u Dubrovniku 1790-2010”, Beograd-Dubrovnik, 2012, str.362, 363;
  20. „Dubrovnik turistički informator“, Knjižara „Ivan Goran Kovačić“ – Dubrovnik 1958, str. 59;

 

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here