Stevan Stefanović: O Svetom Duhu

Podelite:

 

Učenje Crkve o Duhu Svetom je temelj hrišćanske eklisiologije, pa i samim tim i dogmatike. Da bi izbegli sholastičke definicije, i šematske prikaze i izlaganja u podeli hrišćanske dogmatike, pokušaćemo da o pnevmatologiji govorimo zajedno i neraskidivo od trijadologije, eshatologije, eklisiologije i hristologije.

Prvi pomen Duha Svetog nalazi se na samom početku knjige postanja, biblijski pisac pri stvaranju sveta pominje sva Tri Lica Svete Trojice: Bog Otac stvara svet svojom Rečju (-grč. Logosom, koji je i u biblijskom i jelinskom shvatanju ima ličnosni karakter, naime, logos je ličnost) a Duh Sveti se nadvija nad vodom lebdi nad vodom…

Kako možemo protumačiti ovo mesto, samo iz konteksta starozavetne teologije? O Duhu Božijem imamo samo još par pominjanja u čitavom Starom Zavetu. Bez novozavetnog otkrivenja Boga kao Svete Trojice, ovo mesto ostaje maglovito, sa svešću o trijadologiji, ovo mesto postaje proročko.

Gospod Isus Hristos sebe otkriva kao drugo lice Svete Trojice, jasno govori o sebi kao o jedinorodnom Sinu Božjem, na čemu posebno potencira Jovan Bogoslov u svom jevanđelju. Ja i Otac jedno smo… Boga niko nije video nikada, jedinorodni Sin, koji je u naručju očevom, on ga objavi… Ličnost Hrista, njihovog prijatelja i učitelja je večni Logos, Sin Božiji koji je u naručju Očevom.

Hristos ne govori direktno o Svetoj Trojici. Otkrivši sebe kao Sina Božijeg, savečnog i jednakog Ocu, uvodi i pravu revoluciju u judejsku teologiju. Duha Svetog najavljuje kao Onog Koji Dolazi Nakon Njegovog Odlaska, kao Drugog Utešitelja, Duha Istine, koji od Oca ishodi…

Pnevmatologija Apostola Pavla takođe nije razvijena, mada na nekoliko mesta u poslanicama pominje Svetog Duha, na samo jednom mestu direktno govori o Duhu Svetom u kontekstu Svete Trojice. Blagodat Gospoda Isusa Hrista, ljubav Boga i Oca i zajednica Svetog Duha, neka bude sa svima vama… Interesanto je da ovaj vozglas zapravo nije autorski Pavlov, kako i tvrde savremeni tumači Svetog Pisma, već ga apostol pronalazi u episkopskim anaforama stare Crkve. Dakle najranija pnevmatologija, učenje o Duhu Svetom je liturgijsko, potiče iz bogosluženja i vezuje se upravo za zajednicu. Kako su shvatali hrišćani u ranoj Crkvi, Duh Sveti je taj koji čini puno ličnosti jednom zajednicom- Crkvu nazivaju zajednicom Svetog Duha.

Učenje Crkve o Svetom Duhu je najbolji primer kako erminevtika, pa i samo bogoslovlje, evoluira, razvija se iz epohe u epohu. Učenje Vasilija Velikog o Svetom Duhu, izraženo u delu „Protiv Evnomija“ predstavlja za ono vreme, svojevrsnu novotariju. (ipak najveća „novotarija“ sledi dvadesetak godina nakon ovog Vasiijevog dela i predstavlja liturgijsku reformu koju je izvršio najveći Crkveni reformator svih vekova – Jovan Zlatousti, koji je izbacivao i skraćivao liturgijske molitve, pa i samu anaforu, i uvodio svoje. Kao što znamo Crkva je posle višedeceniskih sukoba i borbi potvrdila novotarije i Vasilija Velikog i Jovana Zlatoustog).

Vasilije piše jer se nakon Arijevske jeresi, koja je bila trijadološka i koja je poricala tvrdnju da je Bog sveta Trojica, od ostataka arijanaca razvija nova jeres, takozvani polu-arijanci ili duhoborci, pristalice Evnomija i Makedonija, koji su poricali božanstvo Svetog Duha.

Oni bogoslovi koji su poput Evnomija i Makedonija, stasali i razvijali se u okviru arijanske teologije, prihvatili su odluke prvog vaseljenskog sabora i osudu Arija, samim tim priznali su da je Isus Hristos, Sin i Logos Božiji, Bog ravan Ocu, i tu su po pravilu stajali. Nisu mogli da prihvate i treću Božansku Ličnost. Opterećeni Plotinovom filosofijom, i njegovim učenjem o Jednom, nisu mogli da prihvate da se Jedno cepa i deli, smatrali su da svaka deoba degradira Jednog.

Kapadokijci su tako, prvi bogoslovi koji ličnost umesto prirode uznose na ontološku razinu. ( Teologiju ličnosti zaokružuje Sveti Maksim ispovednik, dledeći narano Grigorija Bogoslova). Umesto da se osnovom sega, shvata Božanska priroda, kao što je i bilo u jelinskoj filosofiji, Kapadokijci prihvataju judejski, biblijski model i postavljaju Ličnost kao osnov svega.

Umesto da garant jedinstva Svete Trojice bude Božanska priroda, odnosno suština (usia na grč.) koja je zajednička za sva Tri Lica Svete Trojice, Kapadokijci kažu: Tri Ličnosti su Jedan Bog jer je Jedan Otac, jedna je Ličnost Oca. Otac čini tri ličnosti jednim bićem. On je izvor i uzrok postojanja Svete Trojice. Od Oca se večno rađa Sin, a večno ishodi Duh Sveti. Obe ove teze doslovno je prvi izgovorio Isus Hristos, kovoreći najpre o sebi, a kasnije o Duhu Svetom, a eto prvi ih kategorički izlaže i bogoslovski tumače Vasilije Veliki i Grigorije Bogoslov.

Druga revolucija kapadokijskih bogoslova je jezička. Filosofski termin ipostas, koji su jelini izjednačavali sa pojmom suštine, Vasilije Veliki i Grigorije Bogoslov izjednačavaju sa pojmom ličnost= prosopon. Drugim rečima ono što je za jeline bilo čovekovo (ili Božije) sopstvo, koje ga čini onim što jeste, više nije priroda, već je to ličnost.

Ako bi prihvatili prirodu bića kao njegovu ontološku stvarnost, onda bi osobine prirode za nas bile obavezujuće. Npr besmrtnost ili smrtnost. Bili bi prinuđeni da prihvatimo Platonovu i novoplatonističku logiku, gde je duša večna, a telo smrtno i to je tako, i više ne govorimo o biću, kao večnom biću, koje rešava svoju sudbinu postojati ili nepostojati, već bi (kao Evgarije Pontijski, Origen i mnoogi današnji bogoslovi) govorili o dobrom biću, i da li smo bili dobri ili ne.

Naravno delatnost Duha Svetog i samu ulogu Crkve trebamo tražiti ne u tome što nas Crkva čini boljim, humanijim, postoje mnoge institucije u svetu koje to čine bolje od Crkve, već u tome što je Crkva jedina koja nas može spasiti od smrti i dati nam život većni, život u izobilju, kako je rekao Hristos. On je spasitelj, jer nas spasava od smrti a ne od greha.

Dakle, ako prihvatamo kapadokijsko bogoslovlje i Ličnost kao ontološku stvarnost, onda i osobine ličnosti postaju za nas egzistencijalni stožeri, a to su ljubav i sloboda.

I ovim dolazimo, konačno, do rezultata Vasilijeve pnevmatologije: Duh Sveti je Duh slobode, onde gde je sloboda tu je Duh Sveti, i obratno. Kada bogorodica, suprotno od Adama, daje Gospodu pozitivan egzistencijalni odgovor, i prihvata Boga slobnodno, Duh Sveti se spušta na nju, i i ona postaje Bogorodica, biće zajednice. Gde je Duh, tu je sloboda, tu je i zajednica, jer jedna ličnost ne može postojati sama za sebe. Jedna ličnost jednako je nijedna ličnost. Bog Otac je Otac, upravo zato što ima Sina i Duha Svetog.

Kada Hristos vaskrsava, On ne vaskrsava sam, Njega vaskrsava Otac Duhom Svetim, pokazavši da je vaskrsenje kolektivan događaj, neraskidiv od zajednice.

Na kraju, za nas je važno da istaknemo da je Duh Sveti onaj koji čini zajednicu različitih ličnosti na liturgiji udovima tela Hristovog, odnosno Duh Sveti je taj koji nas čini Crkvom. Ovome nas uči veliki praznik naše Crkve, pedesetnica, silazak Svetog Duha na apostole. Duh Sveti se spustio na apostole u trenutku kada su lomili hlebove, i učinio eshatološku stvarnost postojanja Svete Trojice istorijskom činjenicom. Duh Sveti uvodi eshaton u istoriju, najpre ovaploćenjem, a zatim i pedesetnicom.

Pedesetnica čini istorijsku zajednicu eshatološkom, i osvećuje vreme. Dani i sati koji prolaze, više nas ne vode u smrt, već u Carstvo Božije. I čini verni narod, kao i tada apostole, okupljene oko ličnosti Hrista, Duhom Svetim, Crkvom, kao eshatološkom zajednicom.

Stevan Stefanović za Vidovdan

 

 

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here