Stevan Stefanović: Svetosavlje i Kosovski zavet

Podelite:

 

Narod koji ne poznaje svoju istoriju i koji iz nje ništa nije naučio, osuđen je na to da je ponovo proživljava…

Šta su istorijski mitovi za koje možemo da vežemo jedan narod, njegov identitet?

Možemo li danas jednom Švajcarcu reći da zapravo Viljem Tel nikada nije ni postojao, ili Britancu da je Kralj Artur izmišljena ličnost, kao i vitezovi okruglog stola? Da stounhendž zapravo nema veze sa današnjim stanovnicima Britanije. Da li smemo napomenuti stanovniku Sjedinjenih Američkih Država da je Džordž Bašington zajedno sa ocima osnivačima američke države 1776. godine pišući deklaraciju o nezavisnosti  u kojoj doslovno stoji: svi su ljudi stvoreni jednaki i njihovo je neotuđivo pravo na život, slobodu i težnja ka sreći… sam držao robove? –ropstvo je ukinuto tek 1865. pre toga United States je imala oko 4,5 miliona robova, koliko i Karađorđeva, slobodna Srbija stanovnika.

Sdruge strane, naši mitovi ili bolje rečeno Svetosavlje i Kosovski mit se baziraju na stvarnim istorijskim događajima i njihovi tvorci su stvarne istorijske ličnosti, i već osamstotina godina urezani su u našu kolektivnu svest i deo su našeg identiteta, naše kulture i naše tradicije, oni su nas formirali.

Mi smo jedan drevan narod, narod koji je proslavio osam stotine godina od autokefalnosti srpske Crkve, narod koji je sagradio Dečane, narod koji je pre više od hiljadu godina imao vladara i svetitelja, svetog Jovana Vladimira zetskog. Mi smo narod koji upravo obeležava hiljadu godina od krunisanja Stefana Vojislava za anhrota u Duklji i oko 950 od krunisanja njegovog sina Mihajla Vojislavljevića za kralja, čija se ikona sa krunom i dalje nalazi u Stonu, na poluostrvu Pelješac.

S druge strane, mi smo i narod koji je mnogo stradao u svojoj istoriji, preko maričke i kosovske bitke, turskog ropstva, tokom koga je svaki četvrti Srbin primio Islam, (Beograd je bio pod Turskom vlašću 260 godina, centralna Srbija oko 350. Dok Hrvati uporno smanjuju broj godina koji su proveli pod Turcima, mi ih nepotrebno povećevamo…) preko stradanja u prvom svetskom ratu (450,000 vojnih i 650,000 civilnih žrtava, odnosno oko 60% ukupne muške populacije), zatim stradanja u drugom svetskom ratu i logora na Banjici u Jasenovcu, Doboju, Jadovnu kod Gospića, Šapcu, Nišu, Mitrovici, Starom Sajmištu… Naša stradanja kao da doživljavaju vrhunac s kraja 20. veka, kada je severnoatlanska alijansa učinila ono što Hitler, Ante Pavelić i Josip Broz nisu preko oluje i milordnog anđela…

Međutim i dalje postojimo, mi i danje opstajemo, srpski narod je poslednji balkanski narod koji je pao pod Turke i prvi narod koji se digao protiv turskog ropstva. Prvi smo i jedini narod u ovom delu Evrope koji je u dve svoje države Srbiji i Crnoj Gori obnovio svoje države u devetnaestom veku sa svojim nacionalnim dinastijama. Svi okolni narodi, Grci, Rumuni, Bugari imali su na vlasti nemačke dinastije.

Šta je to što nas je održalo sve ove godine? Pre svega: Srpska Pravoslavna Crkva i Pećka patrijaršija koja je nakon propasti srpske države čak i širila sfere svog delovanja i okupljala vernike na ogromnom prostoru od Sent Andreje do Ohridskog jezera, od Temišvara do Knina…

Pećka patrijaršija bila je stožer okupljanja pravoslavnih Srba i preuzela sve uloge koje je ranije imala srpska srednjevekovna država. Preko Pećke patrijaršije, duh svetosavlja i kosovski zavet postaju i naše nacionalno opredeljenje.

Svakako je kosovski zavet je neraskidiv od svetosavlja, od lika i dela svetog Save. Kako nam dečanska povelja napominje: rastko Nemanjić je napustivši dvor, doneo odluku da izabere Carstvo Nebesko, Carstvo Božije umesto Carstva Zemaljskog. Ovo je osnovni princip, ovo je paradigma kosovskog zaveta, oko koje bi i danas trebalo da formiramo naše nacionalno biće. Jer i ako je duboko nacionalna ideja svetosavlja, i sva delatnost Pećke patrijaršije, još je dublja, jer nosi jednu univerzalniju ideju, ideju hrišanstva, odnosno Carstva Božjeg. Samim tim je i duboko eshatološka, jer naš identitet prebacuje iz realnosti istorije, (stradanja, smrti i propadljivosti – propasti), u sferu Carstva Božijeg i večnog života u zajednici sa Svetom Trojicom. Hristos kaže: ištite najpre Carstvo Božije, i pravdu Njegovu i ovo će vam se dodati Mt 6,33

Ravanički monasi, samo par godina posle boja na Kosovu, opisujući tok bitke i dešavanja koja su nakon nje usledila, govore o Knezu Lazaru i njegovim vitezovima koji su izašli u rat, naoružani molitvama svetih otaca naših, Svetog Save i Svetog Simeona. Paralela kosovske legende sa Jevanđeljem je očigledna, zato jer obe priče govore o stradanju Hrista radi, stradanju radi svoje vere…

U Jevanđelju imamo Tajnu večeru u kosovskom zavetu imamo kneževu večeru, i u jednom i drugom događaju imamo izdajnika kao i omiljenog učenika. I što je najvažnije obe priče sadrže snažnu eshatološku svest, vezanost za Carstvo Božije i njegovu pravdu, verovanje da nema veće ljubavi od ove ko život svoj položi za prijatelje svoje… Jv 15, 13.

Danilo III arhiepiskop pećki i patrijarh srpski u razdoblju 1390. do 1396., srpski srednjevekovni pisac, piše 1393. Pohvalno slovo o Knezu Lazaru, pre toga piše i službu kralju Milutinu, žitije svetog Save i svetog Simeona, a nakon prenosa moštiju svetog kneza Lazara iz Prištine u Ravanicu, piše i službu knezu Lazaru i sinaksar. Arhiepiskop Danilo je najzaslužniji za preobražaj svetosavlja u kult kneza Lazara, za zavet Kosovskih mučenika i kanonizovanje kneza Lazara.

I ako su njegova dela različita žanrovski, u njima je dominantna dimenzija opredeljenje Lazara za Carstvo Nebesko umesto Carstva Zemaljskog. Arhiepiskop Danilo je presudno uticao na srpsku narodnu epiku i formiranje kosovskog epa. S tim da je u devetnaestom veku zahvaljujući Vukovom etnografskom delovanju veći akcenat stavljen na epski, herojski aspekt Kosovskog mita, u odnosu na duhovnu i eshatološku dimenziju Lazareve odluke. Umesto Hristolikog Lazara mučenika, imamo Obilića, viteza…

Arhiepiskop Danilo veoma često u Pohvalnom slovu o Knezu Lazaru govori o svesnoj žrtvi kosovskih junaka, ravnoj žrtvama mučenika iz prvih vekova hrišćanstva koji su svesno dali živote za svoju veru, ali i svoje otečetsvo, sledeći kneza i mučenika.

Profesor istorije na filozofskom fakultetu, dr Miloš Ković, čak naglašava da knez Lazar i odlazi u boj na Kosovo upravo da bi ostao u zavetu svetog Save, jer je to ono što naša Crkva traži od njega. Jer je upravo Crkva njega izabrala i stala iza njega, u vremenu kada se Dušanovo carstvo deli i rasparčava.

 

Istoričari danas smatraju da nacionalne države, samim tim i nacionalna svest stanovnika, osećanja pripadnosti jednom narodu nastaju u osamnaestom i devetnaestom veku, onda kada se dešava i industrijska revolucija, razvoj građanskih slojeva društva, buržoazije. Međutim, ovo nije istina u slučaju Srba i Srbije.

 

Norman Dejvis istoričar u svojoj knjizi: Evropa- jedan istorija, kaže da su pred kraj srednjeg veka, u vreme srpske despotovine samo četiri naroda u Evropi imala nacionalnu svest, svest o svom nacionalnom biću, a to su Srbi, Danci, Portugalci i Bugari. Potpuno suprotno opšteprisutnom stanovištu da nacionalne države nastaju tek u 19. veku.

Rimokatolički putopisac Benedikt, putuje kroz severnu Bosnu, kao deo Hagsburške delegacije koja ide na dvor Sulejmana Veličanstvenog, u prvoj polovini šesnaestog veka, kaže da u Bosni većinom žive Srbi, on ih pita ko su oni, a oni mu govore o Kosovu i svetom knezu Lazaru. U svojim beleškama piše na latinskom sve ono što mi i danas znamo, ono što je kosovski zavet i ono što je duboko ukorenjeno u našu kolektivnu svest.

Karl Gustav Jung, švajcarski psihijatar, kaže da kada genijalni ljudi pišu, kada genijalni ljudi stvaraju da oni ne govore iz svog iskustva već ulaze u kolektivno nesvesno i govore o arhitipovima. Upravo kroz ovu prizmu, mi možemo i razumeti dela našeg vladike i pesnika Petra Petrovića Njegoša, Tajnovidca, koji ponovo kao petstotina godina pre njega arhiepiskop Danilo govori o kosovskom zavetu. Samo tako možemo razumeti i dela Janka Veselinovića, koji kroz Hajduk Stanka i junake prvog srpskog ustanka ponovo oživljava kneza Lazara i srednjevekovne vitezove.

Ništa manje vredno nije ni deloMilana Rakića i njegov kosovski ciklus ili delo svetog Nikolaja Velimirovića koji govori o Njegošu, i kroz Njegoša ponovo aktuelizuje kosovski zavet.

I u drugom svetskom ratu, kasnije razvijen kult narodnog heroja, ima svoj temelj na kosovskoj epici, uostalom 80% boraca mnjđu partizanima bili su Srbi. I tokom progona srpske Crkve u Brozovoj Jugoslaviji, gotovo da nije bilo pesnika koji nije pevao o Kosovu.

Kada već govorimo o svojevrsnom miksu nacionalnog i hrišćanskog otelotvorenog u Pećkoj patrijaršiji, valjalo bi napomenuti da je to s jedne strane, kako smo već istakli, zbog spleta istorijskih okolnosti u kojima nismo imali nacionalnu državu i s druge strane, da je od samog primanja hrišćanstva postojala težnja među Srbima da hrišćanstvu da nacionalni pečat.

Ova činjenica se ogleda u pojavi Srba svetitelja. Pre svih svetog Jovana Vladimira zetskog, prvog srpskog vladara i svetitelja, zatim svetog Save i svetog Simeona, zatim čitavog niza svetitelja iz loze Nemanjića, među kojima moramo da posebno istaknemo svetog kralja Stefana Dečanskog, čiji je kult tek nešto manje značajan u odnosu na svetosavski i kosovski kult. Srednjevekovne ideje vladara svetitelja dostižu svoj vrhunac u kosovskom zavetu i žrtvi svetog kneza Lazara, onako kako ga je opisao arhiepiskop Danilo i likom svetog despota Stefana, koji kao vitez, ponovo unosi epsku dimenziju u kosovski zavet.

Ideju Srba svetitelja prihvataju i svi okolni narodu, kult svetog Save, svetog kralja Milutina i kosovski zavet, proslavlja se i u Grčkoj, Bugarskoj, pa čak i u Rusiji. U crkvama Romanovih slikaju se sveti knez Lazar i Miloš Obilić, kralj Milutin sahranjen je u crkvi svete Nedelje u Sofiji, i Bugari ga slave kao svog svetitelja. U novom veku, broj srpskih mučenika i svetitelja ne biva smanjen, već nastaje da svedoči o našem opredeljenju za Carstvo Nebesko. Samo u dvadesetom veku kanonizovano je više desetina mučenika i sveštenomučenika, grupno su kanonizovani sveti mučenici prebilovački, jasenovački, momišićki, prnjavorski, surdulički, pivski, velički i gornjepolimski, dabrobosanski i mileševski.

Proglašeni su za svetitelje, stradali tokom prvog svetskog rata: sveštenik Laza Ćulibrk, sveštenik Savo Škaljak i sveštenik Trifun Maksimović. Tokom drugog svetskog rata u periodu od 1940. do 1945. Stradalo je mnogo sveštenstva, episkopa i vernog naroda, svedočeći istinu Carstva Nebeskog, među svetitelje ubrojeni su mitropolit zagrebački Dositej Vasić, mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije Lipovac, mitropolit dabrobosanski Petar Zimonjić, episkop gornjokarlovački Sava Trlajić, episkop banjalučki Platon, iguman manastira Šišatovac Rafailo Momčilović, iguman Nestor Trkulja i još trideset i tri sveštenomučenika.

Od 2017. se kao svetitelji proslavljaju patrijarh pećki Pajsije Janjevac, prepodobni Stefan Tronoški, sveštenoučenici mitropolit Vikentije Krdžić, iguman Vladimir Protić i prepodobni Jakov Novi Tumanski.

Od majskog zasedanja svetog arhijerejskog sabora srpske pravoslavne Crkve održanog 2018. godine u svete su ubrojani prepodobnomučenik Grigorije Pećki, mučenik Vasilije pekar iz Peći i mučenica Bosiljka Rajačić iz Gnjilana…

 

Šta ćemo učiniti danas sa kosovskim zavetom? Mi i danas, još ubek imamo našu paradigmu, naš identitet, trebalo bi samo da zakopamo u prošlost, okrenuti ka Budućnosti, ka Carstvu Božijem. I onda kada pomislimo da je izgubljena svaka nada, iz našeg bogoslužbenog, liturgijskog identiteta, iz naših Crkvenih službi izroniće ponovo naši Sveti Preci i njihov Zavet, i pokazaće nam put kojim bi trebali da idemo…

Stevan Stefanović za Vidovdan

     

Stevan Stefanović je sveštenik i autor knjige Bogoslovlje Dostojevskog koju možete poručiti putem ove mejl adrese

st.nikolaj355@gmail.com

 

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here