Jugoslovenski jezički program razgradnje jezika i naroda (jugoslavizam – političko sredstvo evroslavizma)

Podelite:

„Nekada je nepismenost naroda bolji čuvar narodne osobenost, njegove kulturne fizionomije, nego pismenost po svaku cijenu“.    Konstantin Leontjev. 

 Uvod

Ove godine su u Srbiji i Hrvatskoj proslavljani bitni jubileji jugoslovenske jezičke politike. U Srbiji je proslavljano 200 godina od objavljivanja prvog spornog „Srpskog rječnika istolkovanog njemačkim i latinskim riječma“ Vuka S.Karadžića (Tršić,1787- Beč,1864). U Hrvatskoj je praznovano 400 godina od rođenja rimokatoličkog fratra i filologa Avgustina Juraja Križanića (Lipnik, današnja Hrvatska, 1618.- Beč,1683.). U Srbiji je slavljan jubilej Karadžićevog reformatorskog Rječnika, a u Hrvatskoj dan rođenja Križanića kao hrvatskog rimokatoličkog misionara latinske slavistike i religije. Posle raspada Jugoslavije jugoslovenki `narodi` jugoslovenske jubileje proslavljaju kao datume posebne nacionalne srpske ili hrvatske kulturne politike, ali, oba ovogodišnja jubileja predstavljaju kontinuitet jedinstvenog jugoslovenskog jezičkog programa austroslavistike, a u kontekstu kolonijalne kulturne politike evropske latinske slavistike. Križanića i Karadžića ne spaja samo mjesto  pogreba već ista istorijska i ideološka misija. U povjesnom, političkom i naučnom kontekstu jugoslovenski jezički program predstavlja projekat latinske slavistike, primarno rimokatoličke, ali kao opšteevropske kolonijalne kulturne politike, programski i prvenstveno usmjerene prema kolonizaciji ruskog jezika i pisma.

Avgustin Juraj Križanić (lat. Georgius Crisanius, tal. Crisanio) je bio rimokatolički sveštenik i misionar, prvenstveno na području Rusije i Balkana. Avgustin Križanić je sredinom 17. vijeka iz Rima upućen u Rusiju radi unijatske misije. U Rusiji je Križanić sprovodio političku, religioznu i lingvističku prozelitsku misiju, tj. pored političkog izrađivao je programe prozelitskog pravopisa i novu kodifikaciju književnog jezika. Križanićeva filološka misija je programski planirana kao antimisija pravoslavnoj misiji Svetih Ćirila i Metodija. Križanić je kreirao reformu ruskog jezika i pravopisa kao raskid sa pravoslavnim pravopisom i književnim jezikom, izrađivao je pravopis i književni jezik za novi nacionalni kulturni i religiozni identitet slovenskog naroda koji će biti ujedinjen pod papom i rimokatoličkim slovenskim carem. Zbog antidržavne i protivpravoslavne agitacije u Rusiji Križanić je prognan u Sibir, i posle petnaest godina progonstva protjeran iz carske Rusije.

Vuk.S.Karadžić-1832 (ulje na platnu Dimitrija Laktarija 1832. Narodni muzej Beograd)

Vuk S. Karadžić je bio saradnik austroslavističke misije u programu jugoslovenske reforme srpskog jezika i pravopisa. Karadžić je u Austriju došao kao izbjeglica poslije sloma srpskog ustanka. Povremeno je pisao u „Novinama serbskim“ koje su objavljivane u Austriji i predstavljale politički poželjne srpske stavove u Austrougarskoj. Takođe Novine Srbcke su bile regrutni centar srpskih saradnika austroslavističke kulturne politike u kontekstu austrijske i evropske spoljne politike. Karadžića su u Austriji podučavali austrijski slavisti, prvenstveno državni austrijski cenzor za slovenske jezike i štampu, koji je službeno srpske saradnike upućivao u programske kulturne projekte austroslavistike u Austrougarskoj i na prostoru slovenskih država. Austroslavistički jugoslovenski jezički program je bio prvenstveno rimokatolički projekat, ali u kontekstu evropskog latinskog slavizma, u koji su uključivani srpski saradnici radi rada na terenu sa srpskim ustanovama kulture i narodom. Zbog negativnog iskustva u pravoslavnim državama, kakvo je bilo Križanićevo, rimokatolička misija u 19. vijeku koristi slaovenske (srpske) saradnike koji su formalno pravoslavni, a folklorno nacionalni prosvetitelji.

Kao što je Križanić prognan iz Rusije, i Karadžić je progonjen iz Knjaževine Srbije od srpskog Knjaza i pravoslavne crkve. Karadžić i svi srpski saradnici programa austroslavistike bili su optuživani od srpske pravoslavne crkve da sprovode reformu srpskog pravopisa kojom će Srbe odvojiti od pravoslavlja, ruskog pravopisa i naroda. Križanićev pokušaj latinske lingvističke misije u carskoj Rusiji sredinom 17. vijeka i austroslavistička reforma srpskog jezika i pravopisa početkom 19. vijeka, koju je formalno sprovodio Vuk S. Karadžić, jedan su povjesni proces i program latinske slavistike. Križanićev program `katoličke` kolonizacije ruskog pravoslavnog pravopisa i književnog jezika korišćen je kao uzor unijatske misije u izradi austroslavističkog jugoslovenskog programa reforme srpskog jezika i pravopisa, ali kasnije  posredno i u reformi ruskog pravopisa u carskoj Rusiji i Sovjetskom Savezu. Križanić nije mogao sprovoditi program latinske slavistike u granicama ruske države, ali je takav program sprovođen među pravoslavnim Slovenima u granicama rimokatolčkih država, kao u dijelu Ukrajine pod okupacijom Austrougarske.

Car Petar I Veliki Romanov je 1708. godine sproveo reformu ćiriličnog pravopisa. Reformisani pravopis je počeo da se primjenjuje od 1710. godine, poznata pod nazivom `građanska azbuka`. Reforma ruskog pravopisa je rađena i pod uticajem latinske lingvističke misije, koja je bila kontinuitet Križanićevog misionarskog rada na ruskom ćirilčnom pravopisu, kao i uticajem ruskog Cara koji je bio zagovornik evropskih prosvetiteljskih i protestantskih učenja. Pored ostalog, zagovornici refomre ruskog ćiriličnog pisma prema ltinskima slovima su tvrdili da je takva refomra uslov tehnološkog napretka. Tvrdili su da se ćrilični pravopis mora prilagođavati štamparskim mašinama donesenim iz Evrope, da štamparska ruska slova liče latiničnim slovima, isto kao što je u prošlom vijeku pokušano da se sa upotrebom kompjuterske tehnologije svim narodima svijeta nametne latinično pismo. I u carskoj Rusiji su postojali prozelitistički pokreti koji su zagovarali izbacivanje `nepotrebnih` slova u ruskoj azbuci i koji nemaju ekvivalente u latinčnom pravopisu. Kao i u reformi srpskog jezika i pravopisa i pojedini prolatinski filolozi u Risiji su bili protiv  slova „Ъ“ (tvrdi znak). Zahvaljujući velikom ruskoom pravoslavnom pravopisnom predanju ruski filolozi i naučnici nisu dozvolili reformu ruskog ćiriličnog pravopisa prema latiničnom obrascu. Ruska `građanska azbuka` je služila kao obrazac formiranja savremenih ćirilica – bjeloruske, bugarske, makedonske, ruske, rusinske, ali je reforma srpskog ćiriličnog pravopisa, srpska savremena ćirilica, rađena neposredno u austroslavističkoj reformi jugoslovenske jezičke politike.

Mala srpska Knjaževina, koja je obuhvatala trećinu srpskog naroda na Balkanu, okružena rimokatoličkom i osmanskom imperijom, nije mogla odbraniti sebe niti većinu srpskog naroda od moćne misije latinske alijanse. Kao pravoslavni hrišćani, Srbi su u austrougarskom carstvu koristili ćirilično pismo, bogoslužbeni crkvenoslovenski jezik i srpski književni jezik, zato je prema srpskom jeziku i pismu sprovedena radikalna rimokatolička i revolucionarna reforma. Austroslavistička reforma srpskog jezika i pravopisa sprovođena je u programu jugoslovenske jezičke politike. Program se sastojao u prilagođavanju srpskog ćiriličnog pisma i književnog jezika unijatskom misionarskom modelu pravopisa i književnog jezika koji su koristili pokatoličeni Sloveni u Dalmaciji – latinični fonetski pravopis i književni jezik kodifikovan na prostoj dijalekatskoj osnovi. Tako je razgrađivan srpskog jezika dijalekatskim razdjeljivanjem jezika preko kodifikovanja književnog jezika na jednom dijalektu i uprošćavanjem pravopisa na fonetskoj osnovi izjednačenog sa latiničnom verzijom pravopisa pokatoličenih Slovena – Hrvata. Takav model reforme je trebalo sprovesti na ruskom jeziku, što je Križanić planirao uraditi zbog čega je prognan u Sibir, a potom protjeran iz Rusije.

Kontinuitet „katoličke” Križanićeve misije u 19. vijeku

fratar i filolog Jozef Dobrovski

Kontinuitet `katoličke` Križanićeve slavističke misije nastavio je najznačajni osnivač latinske slavistike fratar i filolog Jozef Dobrovski (1753-1829), pripadnik jezuitskog reda i visoko rangirani rimokatolički misionar. Početkom XIX vijeka, kada je evropska `slavistika` konstituisana, Jozef Dobrovski je nametan kao autoritet slavistike pravoslavnim Slovenima, zato je programski nazivan i „patrijarhom slavistike“. Jozef Dobrovski je 1772. godine primljen u jezuitski red u Brnu i pripreman za  misiju u Indiji, ali je upućen u misiju latinske slavistike kao ključnog filološkog faktora u rešenju Istočnog pitanja.

Jozef Dobrovski je koristio Križanićeve radove u misiji izrade programa `slavistike`. Bilješke o Križanićevim radovima je dostavio u prestonicu (Beč) kancelariji za slovensko pitanje na području Balkana, kao misionarski materijal za program austroslavistike u jugoslovenskoj reformi srpskog jezika i pravopisa. Programska načela misionarskog rada Avgustina Križanića Dobrovski dostavlja cenzoru slovenske štampe u austrijskom carstvu Bartolomeju Jerneju Kopitaru. U korespodenciji Jozefa Dobrovskog i Bartoloa Kopitara saznajemo da Dobrovski traži 1824. godine vraćanje svojih bilješki o Križanićevom radu; u pismu pominje V.St. Karadžića kao mogućeg korisnika Križanićevih radova. (4 Pisma Dobrovskago i Kopitarja v povremennom porjadke. Trud I. V.Jagiča,Petrograd 1885. (u: Sbornik Otdelenja ruskogo jazyka i slovesnosti. Imp.Akademii inauk, Tom XXIX); Nove pisma Dobrovskogo, Kopitara i drugih jugozapadnih slavjan. Trud I. V. Jagiča, Petrograd 1897. (u Istočnički dlja istorii slavjanskoj filologii, Tom II. Sbornik Otdelenija russkogo jazyka i slovensnosti, Imp. Akademii nauk, Tom LXII).

U programu jugoslovenske jezičke politike korisnici Križanićevog pravopisnog prozelitskog programa su bili cenzor slovenske štampe i kulturne politike u austrougarskoj Bartolomej Jernej Kopitar i srpski saradnici austroslavističkog programa Vuk S. Karadžić i Đura Daničić (Popović). (Filolog Đura Daničić, kao saradnik jugoslovenskog jezičkog programa pisao je analize radova Avgustina Križanića.) Cenzor slovenske štampe Bartolomej Kopitar je, kao i Avgustin Križanić, misionario na prostoru Ukrajine koji je bio pod austrijskom okupacijom. Osnovao je katedru za crkvenoslovenski jezik za Ukrajince i Rusine radi školovanja unijatskih sveštenika. Bartol Kopitar je radio na projektu otvaranja u Austriji sveslovenskog instituta za slavistiku na kojem bi se izrađivali rečnici i gramatike za sve slovenske dijalekte po jugoslovenskom srpskom modelu reforme raskida sa pravoslavnim predanjem pismenosti i književnosti. Bartolomej Kopitar nije skrivao mržnju prema pravoslavlju i najvećem pravoslavnom slovenskom narodu – Rusima. U novinskim člancima Bartolomej Kopitar je pravoslavne sveštenike nazivao ′mračnjacima′. U Kopitarovoj korespondenciji možemo pročitati kako je rimokatoličkom revnošću radio na razdvajanju Slovena od pravoslavlja. Austrougarska monarhija je osnivala katedre za slovenske jezike kao koordinate evrocentrične slavistike i religiozne regrutne centre rimokatoličkih kadrova unijatske misije. O tom programu Bartolomej Kopitar je pisao u svom programskom tekstu ,,Patriotske fantazije jednog Slovena“: „Upravo zbog toga je staroslovenski jezik od zajedničkog interesa za sve slaviste, a posebno za austrijske je od posebnog interesa, zato što mu je tu mjesto, tako da Austrija ne bi trebalo da prepusti njegovo izučavanje prljavim rukama Rusa“.

Avgustin Juraj Križanić, Jozef Dobrovski i Baartol Jernej Kopitar

Načela normiranja i kodifikacije književnog jezika i pravopisa koja je Križanić kreirao za pravoslavne narode Bartolomej Kopitar kao Slovenac i pisac gramatike slovenačkog jezika nije primjenio na maternjem jeziku. Pravopis slovenačkog jezika je urađen prema istorijsko-etimološkom principu. Austroslavistički reformatorski program bio je namijenjen razgradnji jezika i pravopisa pravoslavnih Slovena. Takođe, odbijen je predlog Karadžića i Đura Daničića da se u jugoslovenskom programu u hrvatsku varijantu latiničnog pisma unesu pojedina ćirilična slova, radi formiranja jugoslovenskog sinkretističkog pravopisa i zajedničkog jezika, kao što je u srpski pravopis uneseno latinično slovo J. Predlog je odbijen i obrazložen očuvanjem kulturnog kontinuiteta, identiteta i cjelovitosti sistema pisma latinske grafike i simbolike. I u carskoj Rusiji su u tom periodu pokušavane slične misije, 1833. godine je objavljen tekst „Iskustvo uvođenja novih ruskih slova“ (OPЫT WEDENIЯ NOVЫH RUSSKIH LITER), kojim se za ruski pravopis predlagalo pravljenje pravopisne mješavine latinice i ćirilice, kao što je urađeno u reformi srpskog pravopisa. Poljski latinski misionar K. M. Kodinski je 1842. godine štampao knjigu „Pojednostavljenje ruske gramatike“, u kojoj je predlagao da se ruski ćirilični alvabet zamijeni latiničnim. Poznati ruski književni kritičar Visarion Bjelinski je  predlagao da se slovo „Й“ zamijeni latinskim slovom „J“, što je u Srbiji urađeno u jugoslovenskom jezičkom programu kao `inovacija` Vuka S. Karadžića. Napomenimo da su Karadžić i Bjelniski bili saradnici i prijatelji, kao što su svi Karadžićevi saradnici u Rusiji bili u misiji evropske slavistike, racionalističkog, religioznog ili revolucionarnog evropskog ekumanizma. Konkretno, sva Karadžićeva poznanstva i putovanja u Rusiju koordinirao i organizovao je austrougarski cenzor za slovenska pitanja Bartolomej Kopitar u programskom kontinuitetu  prozelitske unijatske misije u Rusiji.   

JUGOSLOVENSKI JEZIČKI MODEL EVROSLAVISTIKE

Krajem devetnaestog vijeka evropski kolonijalizam je zatvarao krug kolonizacije vanevropskih jezika. Početkom 20.vijeka planetarni programi latinske lingvistike i pismenosti su bili sprovedeni ili su sprovođeni u svim jezicima vanevropskih naroda. Prepreku planetarnoj vladavini latinske pismenosti predstavljale su velike monarhije velikog kopna – Rusko carstvo, Osmanski Kalifat i Kineska carevina, kao stubovi višepolarnog poretka pismenosti i književnosti. Suštinski i strateški suprotstavljeno imperijalnom jednopolarnom latinskom jezičkom i pravopisno projektu bilo je pravoslavno Rusko carstvo. Zato je početkom 19. vijeka na prostoru Austrijske carevine osnovan pokret latinske slavistike, poznat kao   austroslavizam, u kojem je posebnu misiju predstavljao jugoslovenski jezički program.

Jugoslovenska jezička politika je sprovođena početkom 19. vijeka u kontekstu rešavanja Istočnog pitanja i kao kontinuitet unijatske misije u Dalmaciji i na Balkanu. Svrha jugoslovenskog jezičkog programa je bilo sprovođenje evropske kolonijalne kulturne politike na Balkanu i na slovenskom pravoslavnom Istoku, a u programu potiskivanja i progona pravoslavne pismenosti sa Sredozemnog i Jadranskog mora. Jugoslovenski jezički projekat je praktično predstavljao kolonizaciju srpskog jezika kao predanja pravoslavne pismenosti i književnosti, ali reforma srpskog jezika i pravopisa nije bila lokalnog lingvističkog karaktera već je predstavljala misionarski model `meke moći` prema pravoslavnom slovenstvu. Pored potiskivanja pravoslavne pismenosti od Sredozemlja, jugoslovenska jezička misija je imala cilj pravljenja prozelitskog prolaza prema pravopisnom prostoru pravoslavnog Istoka. Jugoslovenska reforma srpskog pravopisa i jezika je bila `probni balon` pušten prema prostoru pravoslavnog pravopisa slovenskog svijeta – probni pravopisni prozelitski projekat pripreme za osvajanje velikog ruskog pravoslavnog pravopisnog prostora. Jugoslovenski jezički program je izrađivan i kao model razgrađivanja jezika i pravopisa velikog pravoslavnog slovenskog carstva, kao probni program kolonizacije ruskog jezika i pravopisa.

Jugoslovenska reforma srpskog jezika i pravopisa je sprovedena prema načelima programa koji je Križanić kreirao za reformu ruskog jezika i pravopisa. Zapravo, kao prozelitska proba kolonizacije ruskog jezika i pravopisa, najvećeg slovenskog jezika kao ujediniteljskog filološkog faktora pravoslavnih naroda i pravoslavnog pravopisnog prostora. Reforma srpskog jezika i pravopisa je primjer primjenjenog pravopisnog prozelitizma i razgradnje slovenskog književnog jezika. U programskom i povjesnom smislu jugoslovenski jezički program je model antimisije djela i misije Svetih Ćirila i Metodija – programsko potiskivanje pravoslavne pismenosti i književnosti, a nametanje latinske pismenosti i književnosti. U geopolitičko-religioznom poretku to znači povratak praksi `trojezične jeresi`, kao sredstvu uspostavljnja jednopolarnog jezičkog i pravopisnog latinskog planetarnog poretka.

Kolonijalni program latinske slavistike kakav je sprovodio Križanić, zajednički latinski prosti pravopis i književni jezik za sve Slovene ujedinjene papskim poglavarstvom, nije utopistički projekat, kako se često u lingvističkoj literaturi ocjenjuje, već postupan, realreligiozan i realpolitički projekat realizovan sa postizanjem povoljnih političkih prilika i misionarskih mogućnosti. Slovenski jezici su imali izgrađenu složenu pismenost i književni jezik zbog čega su programi kolonizovanja slovenskih jezika i pravopisa bili složeni. Zato, kad je misija latinske slavistike bila nemoguća na prostoru ruske carevine. sprovođena je prema Slovenima u granicama evropskih država ili pograničnim malim pravoslavnim državma kakva je bila Knjaževina Serbija.

Misija latinske slavistike od srednjeg vijeka koristi jedinstven jezički program u kolonizaciji slovenskih jezika, posebno posle misije Svetih Ćirila i Metodija i uvođenja slovenskog ćiriličnog pravopisa i jezika u hrišćanski bogoslužbeni i književni poredak. Jugoslovenski jezički program je izrađivan prema misionarskom modusu latinske slavistike,  srednjovjekovna strategija latinske lingvistike u 19. vijeku realizovana uporedo racionalističkim i religioznim filološkim formama. Unijatska misija je sprovodila opismenjavanje pravoslavnog naroda glasovnim pravopisom i prostim književnim jezikom kao sredstva efikasnije misije latinske asimilacije i propagande, i istovremeno radi religioznog raskida sa predanjem pravoslavne pismenosti i književnosti. Tako su prostim pravopisom i  književniim jezikom slovenski narodi odvajani od zajednice pravoslavnih naroda, a prisajedinjavani latinskoj pismenosti i rečniku latinske sholastike kao složenim pravopisnim i književnim formama.

Latinska lingvistička misija na Balkanu od srednjeg vijeka kreira i koristi ćirilične varijante prozelitskog pravopisa. Franjevačka filološka škola je pisala misionarske knjige varijantom prostog ćiriličnog brzopisa, takozvanom `zapadnom ćirilicom`, kojom su uprošćavani pravopis i jezik – svođenjem pisma na glasovni pravopis i književnog jezika na dijalekatski jezik. Jugoslovenska jezička politika predstavlja primjer praktične primjene pravopisnog prozelitizma na ćirilični pravopis, izradu surogata ćiriličnog pravopisa prema latiničnoj varijanti fonetskog pravopisa koju su koristile zajednice pokatoličenih Slovena u Dalmaciji. Srpski savremeni prosti glasovni pravopis je formiran prema misionarskom modusu latinskog prozelitskog pravopisa i fonetskog fonda dijalekatskog književnog jezika. Dijalekatski književni jezik, budući dijalekatski što znači proivoljan, uvijek može da se modifikuje, ograničava ili proširuje prema potrebi, najčešće političkoj. Takav `ćirilični` pravopis je bio sredstvo razgradnje srpskog ćiriličnog pravopisa, kao pravopis prelaz sa ćirilične na latiničnu verziju fonetski kompatibilnog latiničnog glasovnog pravopisa. Zapravo, srpski surogat ćiriličnog pravopisa spravljenog kao prozelitski pravopis za prelaz na latinično pismo – model mješovitog ćirilično-latiničnog pravopisa, jer pravopis koji ima jedan znak drugog pravopisa ima funkciju mješovitog modela pravopisa, kao što srpska savremena ćirilica ima latinično `J`, a svaka srpska ćirilična fonema ekvivalent u hrvatskoj latinici.

Takođe, reforma srpskog `ćiriličnog` pisma je bila i program uprošćavanja svijesti srpskog naroda. Srpska kultura opismenjavanja i pismenosti je svedena na potrebe proste komunikacije i revolucionarnog prava na pismenost, obavljanja prostih poslova i potreba, razumijevanja potrošačkih i političkih propagandnih poruka. Program reforme srpskog pravopisa i jezika je kreiran kao kolonijalna religiozna misija i revolucionarni ateistički princip opismenjavanja, , van kontinuiteta i smisla kulture opismenjavanja. Savremenom srpskom ćirilicom svrha srpskog pravopisa i opismenjavanja je svedena na formiranje funkcionalnijeg i ekonomičnijeg pravopisa bez kulturnog i intelektualnog, nacionalnog i religioznog smisla i značenja. Simbolika grafike, morfologija i semantika srpskog pravopisa su svedene na estetiku maksimalne ekonomičnosti prilagođene prostim potrošačkim potrebama.

U programu latinske slavistike Slovenima latinske vjere koji se graniče sa ruskim pravoslavnim carstvom su izmišljani nazivi jezika u procesu odvajanja od ruskog jezika, ali su njihovi književni jezici kodifikovani na središnjem dijaleku i kultivisanom književnom jeziku. Međutim, srpski jezik i narod su kao pravoslavni podvrgnuti dvoimenovanju i višeimenovanju, a srpski kontinuitet kultivisanog književnog jezika potisnut i proglašen nametnutim jezikom od Rusa, Slovena, građanske klase, aristokratije, pravoslanve crkve.  Jugoslovenski jezički program je kreiran kao filološka formula fragmentacije srpskog jezika u svim segmentima.

Uporedo sa promjenom pravopisa i književnog jezika sprovođena je promjena naziva srpskog jezika. U projektu austroslavistike sprovođen je program višecentričnog višeimenog jugoslovenskog jezika. Pošto je ime srpskog naroda bilo istorijski izgrađeno kao kulturno-istorijski pravoslavni pojam, sinonim pravoslavne pripadnosti, austroslavistika je sprovodila program višeimenovanja i preimenovanja srpskog jezika. Doktrinom dijalekatskog dijeljenja srpski jezik je razgrađivan i razdjeljivan tako što su dijalektima `dodjeljivani` nazivi `nacionalnih` jezika, čime su srpski jezik i narod razdjeljivani prema podjelama evropske kolonijalne politike. Kao što je slovenskom jeziku na Balkanu austroslavistika kreirala `istorijsko` ime `ilirski` (od latinskog izraza `ilirikus`), tako je kasnije kreiran geopolitički naziv `jugoslavizam`. Zatim su jugoslovenskim programom dijalektima srpskog jezika nametnuti nacionalni nazivi, od dvoimenovanja, preko jugoslovenskih kombinovanih tročlanih i dvočlanih naziva, do današnjeg višecentričnog višeimenog petoimenog `zajedničkog jezika`. Važno je navesti da u tom kontinuitetu danas instuticionalno istrajava Institut za srpski jezika SANU, kao jedina ustanova bivše Jugoslavije koja koristi dvočlani naziv `srpskohrvatski jezik` za vlastiti jezik, istrajavajući u izradi Rečnika srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika SANU.

Jugoslovenska jezička politika je praktičan primjer kolonizovanja jezika, kodifikovanja književnog jezika na prostoj dijalekatskoj osnovi, čime su razgrađivani književni i `narodni` jezik. U prvoj fazi uprošćavanja književni jezik je kodifikovan na prostom dijalekatskom govoru, čime je raskidano sa kontinuitetom književnog jezika; u drugoj fazi je istim principom uprošćavan `narodni` jezik – dijalekat, a u trećoj fazi sprovođeno je uprostačenje i primitivizacija jezika. Srpski književni jezik je prvo spušten na razinu prostog dijalekatskog govora, a potom pravom demokratske proste većene i lingvističkim liberalizmom sveden na govor gomile, a jezička pravila prilagođena `razvoju` jezika prepuštenog proizvoljnoj volji proste većine.

KONTINUITET  KRIŽANIĆ – KOPITAR – KARADŽIĆ

Latinska misija je u slovenske narode upućivala Slovene rimokatolike ili protestante, kao što je bio rimokatolički misionar Avgustin Juraj Križanić ili Bartolmej Jernej Kopitar. U 19. stoljeću, vijeku revolucionarnih pokreta i pobuna, latinska misija je u slovenske narode upućivala i Slovene `slobodne mislioce`, sledbenike prosvetiteljskog pozitivizma i racionalizma. U srpskom slučaju misija latinske slavistike je unaprijedila selekciju slovenskih saradnika `karadžićevskom` kategorizacijom kadrova – majstorima medijskog marketinga filološkog folklora, koji su istovremeno bili revolucionarni rušitelji religioznih, klasnih, književnih, društvenih i duhovnih normi pravoslavnog predanja.

Zato, kao oznaku za povjesni proces programa misije latinske slavistike i jugoslovenske jezičke reforme srpskog jezika i pravopisa možemo koristiti sintagmu `kontinuitet Križanić-Kopitar-Karadžić`. Takva sintagma je oznaka kontinuiteta i programskih načela misije latinske slavistike ne samo u radu tri istorijske ličnosti, već programskog procesa i kontinuiteta evropske kolonijalne kulturne politike u  kolonizovanju slovenskih jezika. Program latinske slavistike je u različitim filološkim formama, religioznim ili racionalističkim, primjenjivan na pravopise i jezike pravoslavnih Slovena. Povjesni period `prosvetiteljske` i protestantske propagande 19. vijeka, koji je imao velikog uticaja među školovanim Srbima i Rusima, možemo nazvati prelaznim pripremnim periodom među misijama Križanića i Karadžića – razdobljem `racionalizma` do revolucionarne `reforme` raskida srpskog jezika i pravopisa sa predanjem pravoslavne pismenosti i književnosti.

Kakva je razlika između filološke misije i ličnosti Križanića i Karadžića?

Avgustin Juraj Križanić je bio revnosni rimokatoličiki sveštenik, karakteristični rimokatolički misionar svog vremena, politički i teološki protivnik pravoslavlja. Avgustin Križanić je društvene nauke studirao u Ljubljani, filozofiju u Gracu, teologiju u Bolonji, doktorirao je u Rimu na Grčkom kolegijumu za unijatsku misiju (Collegium graecum) 1642. godine. Zbog školovanja na grčkom kolegijumu i porijekla iz Dalmacije, i što se u Rusiji potpisivao i kao `Srbljanin`, postoje pretpostavke da je srpskog porijekla, kao mnogi pounijaćeni pravoslavni Srbi koji su fanatizovano učestvovali u unijatskim misijama. Takođe, srpskom narodnošću se mogao poslužiti i kao pravoslavnim psudonimom radi lakše prozelitističke propagande. Poslije školovanja Križanić je iz Rima upućen u Rusiju radi religiozne i lingvističke misije. Pisao je protiv pravoslavnog predanja, propovijedao Slovenima prelazak u rimokatolicizam i priznavanje pape za poglavara. Križanić je pozivao ruskog Cara da se pokloni papskom primatu i postane rimokatolički imperator. Križanić je bio latinski legionar i lingvista, rimokatolički ratnik i revnitelj na teološkom, lingvističkom i bojnom polju. Zagovarao je slavistički purizam i papizam, što je karakteristično kod Slovena rimokatolika, kao i svođenje narodnosti na plemensko i rasno. Zbog antiparavoslavne i revolucionarne antidržavne agitacije protjeran je u Sibir, a posle 15 godina prognan iz Rusije.

Vuk S. Karadžić je bio formalno pravoslavni Srbin, ali praktično ateistički aktivista, a politički antimonarhista, čija je osnova jezičke revolucije bila klasna revolucija. Karadžić je u austro – slavističkom programu nastupao pod pseudonimom patriotizma i nacionalnog preporoda, program jugoslovenske reforme srpskog jezika i pravopisa je sprovodio u formi srpskog filološkog folklora. Ateističku agitaciju protiv pravoslavlja Karadžić je prikrivao protestantizmom, popularnim među srpskim intelektualcima. Pozivao je Srbe na revolucionarnu klasnu borbu protiv pravoslavnog plemstva i sveštenstva, propagirao je pagansko slovensko nasleđe kao pandan pravoslavnoj kulturi i književnosti. Prema uputstvu evropskih slavista koristio je srpske epske pjesme kao pokriće u promovisanju reformisanog pravopisa. Kao što je Križanić zagovarao čistoću slovenskog jezika, Karadžić je u srpski rečnik unosio turcizme i tuđice drugih jezika radi otuđivanja iz srpskog jezika srpskih riječi, srpskog rečnika pravoslavnog pojmovnika i predanja, jer je u programu austroslavistike planirano od srpskog jezika stvoriti jezički konglomerat čime će `novi` srpski jezik udaljiti od slovenskih jezika a time pravoslavne Slovene od sredozemlja. Karadžić je propagirao političko i jezičko jugoslovenstvo, kategorično se zalagao za ravnopravno korišćenje ćiriličnog i latiničnog pravopisa – `dvoazbučnost`, zato se potpisivao i latiničnim pismom. Zalagoa se za religiozni relativizam u srpskom narodu, kao za razgradnju pravoslavnog pravopisa i književnog jezika tako i pojma Srpstva kao sinonima pravoslavne pripadnosti. Zalagao se da Srbi budu ravnopravni brojčano u tri konfesije što je praktično posvjedočio vjenčanjem u rimokatoličkoj crkvi.

Takođe , novčana pomoći koju je Karadžić dobijao iz Rusije bila je rezultat iste programske manipulacije kakvu je prema nalogu austrougarskih misionarskih mentora Karadžić koristio u Knjaževini Srbiji i Srpskoj crkvi. Karadžiće je radi novčane pomoći obmanjivao srpske državnike i vladike da radi na polzu pravoslavlja, srpskog jezika i sakupljanja srpskih narodnih pjesama. Karadžićeva manipulativni karakter i metod za dobijanje novčane pomoći u Srpskoj crkvi i Knjažestvu su otkriveni tek posle objavljivanja Srpskog rječnika protolkovanog njemačkim i latinskijem reiječima i izrazima“ 1818.godine u Austriji –  štampanog u unijatskom jermenskom manastiru `ćiriličnim` prozelitskim pravopisom. U `Srpski rječnik`, u jugoslovenskom programu austroslavistike, upisan je veliki broja turcizama i latinizama, a izostavljene su mnoge srpske riječi i rečnik srpsko-slovenskih vjerskih, naučnih, filoloških pojmova i izraza.

Međutim, ruski filolozi i diplomate na Balkanu koji su bili upoznati u političko-religiozni rad Karadžića i Daničića u Austrougarskoj jasno su pisali o njihovoj misiji političkog i prozelitskog pravopisnog programa. Ruski konzul u Bosni, filolog Aleksandar Hiljferding, u svojoj studiji `Zapadni Sloveni` 1858. godine, o reformi srpskog pravopisa piše da je Karadžić „sastavio novu srpsku azbuku koja se sasvim odvaja od Kirilovog predanja zadržavši samo spoljašnju formu ruskih slova, ali usvojivši sasvim latinski pravopisni sistem. Vuk razvaljuje predanje koje Slovene veže sa djelom Svetog Ćirila, a da ih azbuka koju je on uzeo, upravo vodi primanju latiničnog pisma, koje kod Slovena važi kao simbol rimokatolicizma.“

NOVA MISIJA LATINSKE SLAVISTIKE

Nova misija latinske slavistike praktično i simbolički počinje jugoslovenskom jezičkom reformom srpskog jezika i pravopisa, kao i reformom ruskog jezika u dijelu Ukrajine okupirana od Austrougarske monarhije. „Nova“ latinska misija reforme srpskog jezika i pravopisa početkom 19. vijeka počinje sa početkom oslobodilačkih ratova Srba od osmanske okupacije. Urušavanje Kalifata je omogućavalo oslobođenje i obnovu pravoslavnih naroda i država na Istoku. Austrougarska kolonijalna kulturna politika zato sprovodi jugoslovenski jezički program radi onemogućavanja obnove srpske jezičke politike na području Balkana. Austroslavistički program je podrazumijevao sprečavanje ponovnog uspostavljanja pravoslavne pismenosti na srpskom etničkom i jezičkom prostoru, što je značilo onemogućavanje oslobođenja Srba kao kulturno-politički nezavisnog pravoslavnog naroda i uspostavljanja srpskih državnih ustanova i uslova samostalnog uređivanja jezičke i pravopisne politike. Zapravo, sprečavanja Srba da obnove državu na srpskom etničkom, jezičkom i pravopisnom prostoru. Zato što bi samostalna obnova srpske jezičke politike na srpskom etničkom prostoru značila ujedinjenje srpskog naroda od Vardara do Triglava. Takođe, to bi zatim značilo pravopisno i političko povezivanje sa pravoslavnim narodima, prvenstveno sa pravoslavnom Rusijom. Zato je austroslavistika sprovodila jugoslovenski jezički program sprečavanja da srpske ustanove kulture sprovedu strategiju srpske jezičke politike, obnove kontinuitet književnog jezika i srpskim književnim dogovorom ujedine srpski jezik u jedinstven jednoimeni jezik. Austrougarska reforma je zato sprovela radikalan raskid srpskog jezika i pravopisa sa srpskom slovenskom osnovom i ćiriličnom pismenošću. Stoga je u jugoslovenskom jezičkom programu sa srpskim saradnicima i predstavnicima hrvatske i slovenačke zajednice u Austrougarskoj organizovala Bečki književni dogovor 1850.godine o zajedničkom jugoslovenskom jeziku i novoformiranim varijantama latiničnog i ćiriličnog pisma srpskog ili hrvatsog, ili slovenačkog jezika i pravopisa.
Geopolitička strategija latinske slavistike u jugoslovenskom jezičkom programu je bila onemogućavanje obnove pravopisnog i jezičkog jedinstva slovenskih pravoslavnih naroda posle oslobađanja od osmanske okupacije, a u pravopisnom pogledu sprečavanje povezivanja pravoslavnog pravopisnog prostora i izlaska na Sredozemno more. Stoga je strateška svrha kolonizovanja srpskog jezika i pravopisa bilo razdvajanje prirodne, pravopisne i političke veze srpskog jezika i naroda sa najvećim slovenskim jezikom i narodom, ruskim jezikom i pravopisom, pravoslavnom ruskom carevinom i crkvom. Strategija jugoslovenske jezičke politike je zato bilo svođenje na najmanju moguću mjeru jezičkih veza srpskog jezika sa slovenskim jezicima, srpskog pravopisa sa pravoslavnim pravopisima slovenskih naroda.

Kao što je Konstantinopolj opismenjavao i objedinjavao slovenske narode pravoslavnim pravopisom, kao u misiji Svetih Kirila i Metodija, tako je Moskava kao novi Carigrad obnavljala pravoslavnu pismenost i književnost Slovena, posebno početkom oslobađanja pravoslavnih naroda od osmanskog ropstva. Zato se latinska lingvistička misija suprotstavila, kao u srednjem vijeku misiji Svetih Ćirila i Metodija, pravopisnom povezivanju Srba sa pravoslavnim narodima i pravoslavnom ruskom carevinom, da Srbi ne obnove državu sa ustanovama kulture pravoslavnog predanja pismenosti i književnog jezika nego sa ustanovama jugoslovenske jezečke politike i književnosti.

Latinska misija u vanevropskim narodima je sprovođena prema misionarskim mogućnostima i moćima evropskih kolonijalnih država. Državne pozicije evropske alijanse su određivale duhovno pozicioniranje papske i protestantske misije. U latinskoj kolonizaciji srpskog jezika i pravopisa poznat je državni ukaz Carice Marije Terezije 1770.godine za odobravanje štampanja knjiga i časopisa na srpskom jeziku na području Austrijske carevine. Nastavak istog programa je ukaz Cara Josifa II 1781. godine o uvođenju u srpske škole latiničnog pravopisa, narodnog dijalekta kao književnog standarda i učenja njemačkog jezika. Ukaz Cara Josifa je povučen zahtjevima i molbama srpske crkve, srpskih ustanova kulture i srpskih kulturnih djelatnika, posebno Teodora Jovanovića Mirjevskog (Sremska Kamenica, 17. april 1741 – Sankt Peterburg 22.5./3. jun1814) direktora srpskih i rumunskih škola u Banatu – Hazburškom carstvu. Mirjevski je imao status austrijskog plemića, bio je sekretar temišvarskog Vladike Petra Petrovića. (Godine 1781. napisao je referendum Bečkom dvoru o srpskom jeziku i pismu. Protivio se latinizaciji srpskih knjiga. Teodor Mirjevski se po pozivu carice Katarine II preselio u Petrograd. U Rusiji je dobio nasledno plemstvo i spahiluk Nork u Mogiljevskoj guberniji u Belorusiji. Godine 1783. Carica Katarina II Teodora Mirjevskog postavlja za direktora osnovnih škola u Petrogradskoj guberniji. Njegovom zaslugom je osnovan `Zavod za spremanje učitelja`, koji će kasnije postati Učiteljska seminarija i Pedagoški institut 1804. godine. Teodor Mirijevski je učestvovao u nastanku Ustava narodnih škola. Osnovao je prvo ministarstvo prosvete, zbog svojih zasluga je postao član ruske akademije nauka“)

Svrha dozvole štampanja srpskih knjiga, udžbenika i časopisa u Austrijskom carstvu je bila kontrola srpske kulturne politike, književnog jezika i pravopisa. Zapravo, zakon je obavezivao na korišćenje samo srpskih udžbenika štampanih u austrijskoj cenzuri i carevini, a zabranjivao korišćenje necenzurisanih pravoslavnih udžbenika i knjiga koje su srpske škole dobavljale iz Carske Rusije. Zakon je zabranjivao rad ruskim pravoslavnim profesorima u misiji pravoslavne pismenosti, razdvajao pravoslavne Srbe od pravoslavne pismenosti i pripajao Slovenima latinske pismenosti i religije. Poznata programska knjiga jugoslovenske jezičke politike štampana reformisanim `srpskim` pravopisom u programu austroslavističke cenzure u Austrougarskoj jeste Karadžićev i Kopitarov Srpski rječnik protolkovan njemačkim i latinskim riječima štampan 1818. u unijatskom jermenskom manastiru u Beču. Kopitarov i Karadžićev reformatorski rečnik je proklamovao novi pravopis i vršio kolonijalnu kulturnu kategorizaciju srpskog naroda svođenjem na ruralni rečnik i posao, na podkulturnu kategoriju kolonijalnog naroda, dok je rečnik zanatske, intelektualne, naučne, religiozne, filološk oblasti preuziman iz latinskog i turskog jezika.     

U odbrani od latinske misije pravoslavna crkva je djelovala u svojim mogućnostima, mitropolit Mojsije Petrović 1718. i 1821.godine šalje molbu Caru Petru Velikom i Ruskoj crkvi da pošalju srpskoj crkvi učitelje crkvenoslovenskog jezika, pravoslavne bogoslužbene i škollske knjige. Sinod Ruske pravoslavne crkve je maja 1726. godine poslao u Sremske Karlovce sinodskog prevodioca Maksima Suvorova učitelja crkvenoslovenskog jezika. Suvorov je donio značajan broj knjiga, slovenskih gramatika, leksikona, bukvara i 1726.godine je u Sremskim Karlovcima otvorena giimnazija. Crkvena i svetovna slovenska literatura je od tada počela da pristiže iz Rusije, kao i ruski provesori. Ruski srbista N.I.Tolstoj piše o tom periodu: „Četrdesetogodišnji period od 1740. do 1780. godine s pravom se smatra dobom vladavine ’slavenoserbskog’ književnog jezika nastalog na ruskoj osnovi. Međutim, tu rusku osnovu ne treba shvatati kao običan ruski jezik. To je bio staroslovenski jezik kasnijeg ruskog tipa, tj. ruski ’visoki’ književni stil 18. vijeka” V.P. Gudkov, «Issledovanie častnыh voprosov slavяnskih яzыkov», 2007, s. 53.

Križanić kreira katoličku rusku državu, jezik i pravopis

Svrha upućivanja Avgustina Križanića u Rusiju je bila religiozno-politička i socio-lingvistička misija. Rimokatolička misija je prostor pravoslavnog ruskog slovenstva tradicionalno tretirala kao šizmu ili produžetak paganizma. Zato je planirala prostor pravoslavne Rusije urediti unijatskom misijom. Jedno od rimokatoličkih rešenja ruskog pravoslavnog prostora je bila primjena `katoličke` krucijalne koncepcije rimokatoličke duhovne državne doktrine – religiozne države pod papskim poglavarstvom prema nazorima kultne `katoličke` knjige Aurelija Avgustina „De civitate Dei“- Država Božja ili Božja Država, (potpuni naziv: De Civitate Dei contra Paganos – „O Državi Božjoj protiv pagana“) objavljenena latinskom jeziku 420.godine.

Križanić je kao sudent u Rimu pisao predstavku 1641.godine za misionarsku djelatnost među pravoslavnim Slovenima. Križanić je svoju molbu obrazložio Frančesku Ignoliju sekretaru nove Kongregacije za širnje rimokatolicizma riječima: „Ne smatram Moskovljane krivovjernima i raskolnicima jer njihov raskol nije nastao i iz oholosti, već iz neznanja, nego smatram da su prevareni“. Križanić je u misiji „u svojim političkim istupima otvoreno propovijedao opravdanost buna i ustanaka protiv tiranstva ruskog cara i njegove vlade.“  Križanićev religiozni rezon je bio rimokatolički programski stav prema pravoslavlju. Papska propaganda od svog izdvajanja `papstva` u zasebnu instituciju propovijeda o pravoslavnim Svetim Ocima kao krivovjernim misticima koji su izmijenili jevanđelsko učenje. Papizam se protivio bogoslovlju Svetih Otaca zato što negira teoriju o duhovnoj izuzetnosti patrijarha u Rimu. Takođe, takvu teološku teoriju tumačenja pravoslavlja kao iskvarenog jevanđelskog učenja nastavio je protestantizam. Teološka teorija koju je Avgustin Križanić propovijedao pravoslavnim Slovenima o pogrešnom vjerskom učenju koje su im nametnuli Grci jeste rimokatolička programska propaganda protiv pravoslavlja. Rimokatolička teološka teorija koju je u Rusiji misionario Križanić unesena je u jugoslovenski program reforme srpskog jezika i pravopisa. Takva teološka teorija je među pravoslavnim Srbima je poznata kao Karadžićeva `teorija` o Srbima tri vjerozakona a u kojoj je pravoslavlje nazvano `grčkim zakonom`.

Avgustin Križanić je u Rusiji napisao filološki ogled na kombinovanom sinkretističkom pravopisu „Objasnijenije izvodno o pismje slovjanskom novom“, a zatim „Gramatično iskazanije ob ruskom jazike“. U oba jezička rada Križanić se bavio pravopisom zajedničkog slavenskog jezika sačinjenog za pravoslanve Slovene. U programu latinske slavistike Križanić je za pravoslavne Ruse i sve pravoslavne Slovene kreirao prozelitski pravopis, „dvoazbučnost“ – uporedno korišćenje latiničnog i ćiriličnog pisma ili mješoviti pravopis kombinovane ortografije latiničnog i ćiriličnog alfabeta, kao misionarske modele pravopisnog prelaza iz pravoslavne u latinsku pismenost, kakav je korišćen u unijatskoj misiji u Dalmaciji.(Programska gramatička i pravopisna pravila koja su kasnije primijenjena u reformi srpskog jezika i pravopisa). „Križanić je u novokreiranu ćirlicu uveo slova `j`, i izbacio tvrde znake kako je kasnije urađeno u reformi srpskog pravopisa. Pošto se bavio rešavanjem izražavanja fonema I i J, i mekim suglasnicima, u Križanićevim knjigama se može uočiti `nedoslednost` u pisanju ovih fonema i razlika u ortografiji, što je zavisilo od potrebe za novim grafičkim rešenjima u izradi funkcionalnijeg misionarskog pravopisa. Većina Križanićevih radova nije štampanai već su korišćeni kao misionarski materijal prema praktičnim prozelitskim potrebama.

Koncepciju novog slovenskog jezika Križanić je predstavio knjigom „Gramatički prikaz ruskog jezika“ (Gramatičko izkazanje ob Ruskom jeziku) štampanom 1665.godine u Tobolsku u Sibiru. Križanićeva gramatika je kritička, normativna i komparativna gramatika književnog ruskog i drugih slavenskih jezika, kojom je obrađivao i kreirao zajednički jezik za sve Slovene. U gramatici obrađuje i predlaže trodijalekatnu čakavsko-kajkavsko-štokavsku kombinaciju za mogući modus budućeg sveslovenskog standarda, kakva je bila praksa latinske misije u Dalmaciji. Pridjev `Ruska` u nazivu gramatike ne odnosi se na govorni niti na književni ruski jezik već na politički naziv zajedničkog jezika (koine) svih Slovena koji je trebalo nametnuti i Rusima. Takvim nazivom Križanić upravo pravi otklon od ruskog vlasništva nad najvećim slovenskim jezikom kojim se prenosi i kojim je napisano veliko pravoslavno predanje. Zapravo, smisao naziva je „Gramatički prikaz slovenskog jezika“, kako je u predgovoru Križanić i pojasnio naziv gramatike kao mitsko-povjesno poimanje zajedničkog porijekla šest plemena – Rusa, Čeha, Bugara, Srba i Hrvata, od kojih ime Rusi smatra drevnim i zato neutralnim nazivom nadnacionalnog budućeg zajedničkog slovenskog jezika.

U Bolonji posle školovanja Križaniću je ponuđeno da bude načelnik Ilirsko-ugarskog zavoda, ali Križanić je tražio rad u misiji praktičnog prozelitizma. Posle školovanja u Rimu Juraj Križanić 1642.godine dolazi u Dalmaciju gdje boravi kao župnik u Varaždinu do 1646.godine. Zatim dobija naredbu za misionarski put u Rusiju. Godine 1646. prvi put dolazi u Rusiju, u Smolensk kod biskupa Petra Parczewaskog. U Moskvu stiže u oktobru 1647. i posle dva mjeseca se vraća u Poljsku. Posle povratka iz Rusije boravi u Carigradu od oktobra 1650. do maja 1651.godine (kao kapelan bečkog poslanstva i kao sekretar Johana Rudolfa Schmida zum Schwarzernhorna. Godine 1652.  dolazi u Rim u Institut Sv. Jerome odakle drugi putputuje u Rusiju. Zatim u  Rimu boravi dvije godine 1656.- 1658. u Tevtonskom zavodu Kampo Santo. U Rimu piše studiju protiv pravoslavnih bogoslova, od patrijarha Fotija do savremenika, koju je sabrao u neobjavljenoj knjizi „Sveukupna biblioteka  raskolnika“ (Bibliotheca Schismaticorum Universa). Ponovo putuje u Rusiju 8. januara 1661. godine, kada je carskom naredbom prognan u Sibir 8. marta 1661. u grad Tobolsk. U progonstvu je proveo petnaest godina. Posle smrti Cara Alekseja Mihajloviča Romanova protjeran je iz Rusije. U oktobru 1677. napušta Rusiju i dolazi u Vilnius gdje pristupa u Dominikanskom redu i uzima redovničko ime Augustin. Pridružio se poljskoj vojsci Jana Sobievskoga, kome je posvetio svoje djelo „Historia de Sibiria“. Križanić je poginuo 12. septembra 1683. godine u redovima poljske vojske kod Beča.

Jugoslovenska akademija znanosti u Zagrebu – centar jugoslovenske jezičke i nacionalne politike

Biskup Josip Juraj Štrosmajer

Jugoslovenska akademija znanosti i umjetnosti u Zagrebu je osnovana 1866.godine u programu rimokatoličke misije na Balkanu. Pokrovitelj Jugoslevenske akademije je bio njemački biskup Josip Juraj Štrosmajer, a predsjednik – fratar i filolog Franjo Rački. Prvi značajan projekat Jugoslovenske akademije je bio „Rječnik srpskog ili hrvatskog jezika – JAZU“. Rječnik Jugoslovenske akademije je izrađivao Đura Daničić (Popović) (Novi Sad 1825 – Zagreb 1882), saradnik austroslavističkog jugoslvenskog programa i Kopitar-Karadžićeve reforme srpskog jezika i pravopisa. Biskup Josip je pozvao Daničića da se iz Srbije preseli u Austriju radi izrade Rečnika Jugoslovenske akademije. Daničić se 1867. godine preselio iz Srbije u Austrougarsku, tj. iz Beograda gdje je radio kao profesor na Beogradskoj velikoj školi preselio se u Zagreb. Imenovan je za sekretara Jugoslovenske akademije i do smrti je u Zagrebu izrađivao Rječnik srpskog ili hrvatskog jezika JAZU. Rimokatoličkoj jugoslovenskoj jezičkoj misiji je Daničićev pristanak za rad na rečniku bio bitan iz praktičnih razloga prikupljanja rečničke građe, ali prvo radi pristanka i potpisa srpske strane kao nosioca nacionalnog istorijskog prava na naziv jezika kojim su dijalektom do tada govorili samo Srbi.

Đura Daničić (Popović)

Važan podatak radne biografije Đure Daničića, koji se programski prikriva u srpsko-jugoslovenskoj jezičkoj politici, jeste da je Đura Daničić u časopisu `Danica` pisao protiv poznate poslanice ruskih slovenofila bratskom srpskom narodu „Srbima, poslanica iz Moskve“ (K serbam : poslanie iz Moskvы) 1860. godine. Poslanicu, koju je potpisao Aleksandar Homjakov i najznačajni slovenofili, napao je prvo Daničić kao pravoslavnu i antizapadnu propagandu, a prvi ga je podržao njegov saradnik i učenik Stojan (Kosta) Novaković. (Zanimljiv je i podatak da je Stojan Novaković po predlogu Đure Daničića, kao što je Đura Daničić promijenio svoje prezime  od Popović u Daničić, svoje ime promijenio od Kosta u Stojan.)

Ludwig Gay – Ljudevid Gaj

U programu jugoslovenske austroslavistike konačnu verziju latiničnog pravopisa za balkanske Slovene Hrvate i Srbe izradio je njemački ligvista Ludwig Gay (Ljudevid Gaj), Godine 1830. Ludwig Gay u Budimu štampa knjigu Kratka osnova hrvatsko-slovenskog pravopisa – `prvi opšteprihvaćeni hrvatski.` Pravopis je pisan dvojezično, na `hrvatskom` i njemačkom jeziku. Ludwig Gay praksom prozelitskog prostog pravopisa odredio za svaki glas u `hrvatskom` jeziku po jedan znak u latiničnom pismu. Ludwig Gay je propisao preuzimanje štokavskog srpskog dijalekta ijekavskog izgovora za hrvatski književni jezik, kao misionarsko sredstvo na širem prostoru Balkana i promovisanja nove raimokatoličke narodnosti. Varijantu hrvatskog latiničnog pravopisa Ludwig Gay je formirao u jugoslovenskom jezičkom programu prema kojem je formiran novi srpski ćirilični pravopis fonetskog tipa i istog fonetskog fonda.

Austroslavistički program jugoslovenskog `srpskog ili hrvatskog` jezika i pravopisa je prvo prihvaćen u Zagrebu 1861. godine, povodom toga je Karadžić 16. septembra 1861. proglašen počasnim građaninom Zagreba – Zastupništvo grada Zagreba je Karadžiću dodijelilo povelju grada. U Knjaževini Srbiji jugoslovenski jezički program je prihvaćen sedam godina kasnije 1868. godine. „Priznanje službenosti hrvatskog jezika” u Austrijskoj carevini je ozvaničeno 1892.godine, `usvajanjem Brozovog Hrvatskog pravopisa u Saboru, na Vukovoj (i)jekavskoj osnovi i sa njemu prilagođenom redakcijom latiničkog pisma`, koji je postao kulturni konstituent hrvatskog državnog prava. U istom programu i kontinuitetu u Beogradu je 1894. izdata gramatika Stojana (Koste) Novakovića ekavskog izgovora i ćiriličnog pisma, koju je Novaković radio kao Daničićev saradnik i učenik.

Tekst Bečkog književnog dogovora potpisam latiničnim pravopisom i od strane srpskih saradnika Karadžića i Daničića

Doktrinarni dokument koji je prethodio osnivanju Jugoslovenske akademije i sprovođenju jugoslovenske jezičke politike je Bečki književni dogovor napravljen 1850. godine. U jugoslovenskom jezičkom programu Karadžić i Daničić su sa hrvatskim i slovenačkim filolozima potpisali Bečki književni dogovor o  zajedničkom jeziku Srba, Hrvata i Slovenaca. U tekstu dogovora naziv `zajedničkog` jezika se ne navodi, a svi potpisnici su se potpisali novoformiranim hrvatskim latiničnim pismom koje je izradio Ludwig Gay.  Neposredno prije Bečkog književnog dogovora Austrougarska je u programu jugoslovenske jezičke politike i `zahtjeva revolucije 1848-1949. godina patentom Reichs-Gesetz und Regierunsblatt od 4.marta 1849. godine naložila normu „da Srbi imaju jedan jezik koji se službeno nazivao srpskim“, tj. „ilirsko-srpskim“ ako je korišćeno ćiriličko pismo. Štampan latinicom taj se jezik mogao zvati hrvatskim, ili „ilirsko-hrvatskim“. U tom kontekstu i programu je 1850. godine na početku Bahovog apsolutizma sklopljen Bečki književni dogovor.“

Uvoz knjiga i štampe na reformisanoj austroslavističkoj jugoslovenskoj `srpskoj` ćirilici i korišćenje reformisanog „ćiriličnog“ pravopisa u Knjaževini Srbiji bilo je zakonski zabranjeno do 1868. godine. Odlukom proevropskog kolonijalnog Knjaza Mihaila Obrenovića ukinuta je zakonska zabrana. Iste godine 29. maja julijanskog kalendara Knjaz Mihailo je ubijen u atentatu. Knjaz Mihailo nije imao opšteg obrazovanja, odluka o uvođenju jugoslovenskog jezičkog programa bila je evropska preporuka u programu jugoslovenskih evrointegracija. Posle mnogih pogubnih političkih postupaka, uvođenje jugoslovenskog pravopisa kojim je raskidano sa predanjem pravoslavne pismenosti, književnim i opštim kulturnim kontinuitetom, i istovremeno sa ruskim pravopisom, zatim rodoskrvna veza Knjaza Mihaila sa rođakom, maloljetnom kćerkom sestre od strica, bili su postpupci kojima je `prešao granicu`. Takođe, i podaci o programu i radnim biografijama osnivača, filologa i misionara latinske slavistike i jugoslovenske jezičke politike su u srpskim udžbenicima i povjesnim pregledima lingvistike programski prikrivani i sistematski selektivno navođeni. Rimokatoličkim slavistima i misionarima latinske pismenosti nisu navođena religiozna i državna zvanja, narodnost, puno ime i prezime, već slovenizirana imena ili nadimci koji su podsjećali na slovenska značenja. Zapravo, jugoslovenska jezička politika je o programima i protagonistima austroslavizma formirala propagandne srpsko – slovenske pastoralne predstave.

Jugoslovenski jezički projekat je bio osnova za formiranje viševjerske višenacionalne Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine, kasnije Kraljevine Jugoslavije, kojom je na državno-političkom planu ostvaren projekat jugoslovenskog višeimenog višecentričnog zajedničkog jezika. Prvim svjetskim ratom su postignute pozitivne promjene za latinsku slavistiku – uništena je pravoslavna Rusija, formiran je SSSR, ukinute su pravoslavne Kraljevine Srbija i Crna Gora, formirana je Kraljevina Jugoslavija. Ono što vjekovima nije mogla ostvariti latinska lingvistička misija i austrougarska moćna monarhija sprovela je Kraljevina Jugoslavija. U Ustavu Kraljevine Jugoslavije srpski jezik i narod su troimenovani u `srpsko-hrvatsko- slovenački`, a latinično pismo je zakonski određeno kao ravnopravno sa ćiriličnim u srpskom narodu, latinska prozelitska pravopisna praksa `dvoazbučnosti` postala je zakonski obavezna u školskom opismenjavanju srpske djece.

U Rusiji je revolucionarna vlast neposredno nakon zauzimanja vlasti 1918. izvršila revolucionarnu reformu ruskog pravopisa kakva je prethodno izvršena u jugoslovenskoj reformi srpskog jezika i pravopisa u 19.vijeku. Godine 1918. 5. januara objavljen je obavezujući dekret Narodnog komesara za obrazovanje, Anatolija Lunačarskog, da se sve štampane publikacije Sovjetske Rusije štampaju novim pravopisom. „Ključna odluka reforme je bila uklanjanje slova Ѣ (jat, rus. яtь), Ѳ (tita, rus. fita), I (i, rus. i desяteričnoe), kao i uklanjanje tvrdog znaka na kraju riječi i na kraju djelova složenih riječi“, kao i u Karadžić-Kopitarevoj austroslavističkoj reformi srpskog pravopisa. Lunačarski je predlagao da ruski i svi jezici nove države pređu na latinično pismo. U Sovjetskom Savezu su jezici mnogih naroda prešli na latinično pismo. Od 1928. godine u SSSR-u je osnovana komisija za latinizaciju ruske azbuke. Međutim, 25. januara 1930. godine Politbiro Centralnog komiteta Svezne komunističke partije boljševika, kojim je predsedavao Josif Visarionovič Džugašvili Staljin, je naložio Glavnoj upravi naučnih, naučno-umetničkih i muzejskih institucija da obustavi rad na tom pitanju. Od sredine 1930. godine u SSSR-u je promijenjen partijski kurs nacionalne politike. Zahvaljujući pojedinim političarima, ruskim lingvistima i pretpostavljamo pravoslavnom obrazovanju Josifa Staljina koje je stekao kao odličan đak pravoslavne bogoslovije i na Bogoslovskom seminaru u Tiflisu (današnji Tbilisi), možda i želje njegove majke da bude pravoslavni sveštenik, kao i potrebi za drugom državnom jezičkom strategijom u novonastalim međunacionalnim i geopolitičkim odnosima, u SSSR – u nije potpuno sprovedena revolucionarna reforma razgrađivanja ruskog pravopisa i prelaz na latinično pismo. Naime, nije primjenjen princip policentričnog višeimenog sovjetskog jezika i uvođenja `dvoazbučnosti`, kao u reformi srpskog jezika i pravopisa.

Austroslavistički jugoslovenski program reforme srpskog jezika i pravopisa danas predstavlja primjer formiranja globalne kulture jednobraznosti, prvog programa orvelovskog `novogovora`.  Svođenja složene ortografije i pojma pismenosti do `opismenjavanja` bez umnog truda, ubrzano, mimo tradicionalnih tokova i saznavanja smisla pismenosti. Arhitekte globalizma zavide jugoslovenskom `srpskom` modelu pravopisa kao najpraktičnijem principu prilagođavanja opšte i visoke pismenosti potrošačkim potrebama prosjeka i `estetici maksimalne ekonomičnosti`, kako su to uradili  austroslavistički lingvisti za potrebe austrougarske asimilacije južnih Slovena.

Literatura :

  1. Jovan Dučić – Jugoslovenska ideologija: istina o “jugoslavizmu“, Centralni odbor Srpske narodne odbrane u Americi, Čikago, 1942.
  2. Kopitar i Vuk – Jelena Šaulić; Vukov i Dositejev muzej, Beograd,1978.
  3. Predrag Piper  – Uvod u Slavistiku; Tehnologije, izdavaštvo i agencija  Beograd, 29. novembar 2000
  4. `Protiv Vuka` – Stubovi kulture – Beograd 2004.
  5. „O javnoj upotrebi jezika i pisma“ – Siniša Stefanović,Zavod za proučavanje kulturnog razvitka, Beograd.

 

 

Ognjen Vojvodić

Podelite:

2 Komentari

  1. BRILJANTNA JEZIČKO-PRAVOPISNO-POLITIČKA ANALIZA

    Zdravorazumskom čoveku jasno je da je ovo 90 odsto istinito. Istinito je, dakle, taman toliko koliko je preostalo još nezamenjene ćirilice latinicom među Srbima. Vuk je svemu tome s Daničićem takođe doprineo 90 odsto da sve bude tako.
    Ima ovde samo dve male omaške.
    Prvo, nije tačno da je Daničić započeo izradu Rječnika srpskog ili hrvatskog jezika, već Rječnika hrvatskog ili srpskog jezika.
    Drugo, nije tačno da se u Književnom dogovoru (1850, Beč) spominju latiničko i ćiriličko pismo, tj. “dvoazbučje”, nego se spominje samo hrvatsko latiničko pismo (gajica), tj. samo tim pismom je objavljen tekst dogovora i tim su se pismom potpisali svi učesnici dogovaranja, p i Vuk i Daničić. Dakle, nema u Književnom dogovoru ćiriličkog pisma, nego je upotrebljeno samo latiničko pismo (hrvatska latinica, gajica).
    U svakom slučaju, tekst Vojvodića je za svaku pohvalu jer predstavlja briljantnu jezičko-pravopisno-političku analizu.

    • P. S.

      Zanimljivo bi bilo videti šta će sada reći Mile Ćurčić, veliki ljubitelj hrvatske latinice u srpskom jeziku, najveći gajevičar ili gajičar danas među Srbima (ako je Srbin?).

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here