100 godina kasnije: A kako bi Srbija izgledala da nije bilo Jugoslavije?

Podelite:

Većina istoričara se slaže da Jugoslavija 1918. godine nije imala alternativu. Ali, šta je moglo da se dogodi da je točak istorije srpskom narodu posle Velikog rata namenio (jedno)nacionalnu državu?

Dešavalo se da na ispitima na predmetu Istorija Jugoslavije tokom devedesetih godina 20. veka poneki student kaže i kako je jugoslovenska država bila „istorijska greška” nametnuta srpskom narodu. Ispitivači bi onda kandidata obično pitali da navede naziv stranke, te ime političara ili intelektualca koji je u razdoblju od 1914. do 1918. proklamovao ideje drugačije od jugoslovenskih…

Za srpske političare, vojnike, naučnike i umetnike jugoslovenstvo i srpstvo često su bili jedno isto. U to vreme jezik je definisao naciju, a od Alpa do Vardara govorilo se istim ili sličnim jezikom. Hrvati su za Pašića bili samo pleme istog srbohrvatskog naroda koje spolja uvezeni jezuitski katolicizam buni protiv zajedničke države, za vojvodu Kostu Pećanca Srbi i Hrvati trebalo je da se stope kao što su to učinili Srbi starosedeoci i doseljenici iz Hercegovine i Crne Gore u njegovoj Toplici, filolog Pavle Popović pitao se zašto se ujedinjena Jugoslavija ne bi zvala „Srbija” kada je to ime već tako lepo, a pukovnik Dragutin Dimitrijević Apis je, pre nego što su ga usmrtili kuršumi streljačkog stroja, uskliknuo da žive „Velika Srbija i Velika Jugoslavija”. Tek uoči Prvog svetskog rata u Srbiji je, prema istraživanju učenog Čarlsa Jelavića, objavljen prvi udžbenik za škole u kome su Srbi i Hrvati označeni kao dva naroda.

Prvi svetski rat, najveći rat u kome je srpski narod učestvovao, vojna u kojoj je podneo srazmerno najveće žrtve na svetu, postavio je pred srpsku vladu i krunu pitanje… Da li proklamovati minimalne ciljeve, recimo prisajedinjenje Bosne, Srema i delova Banata, tražiti ujedinjenje sveg srpstva ili pak celokupnog jugoslovenstva? Kada se našla u ratu sa Austrougarskom, Srbija se suočila sa armijama u kojima su Južni Sloveni činili čak polovinu ukupnog ljudstva. Cilj separatnog ujedinjenja, samo srpskih zemalja, ostavio bi najmanje milion stanovnika drugih etničkih opredeljenja u sastavu Srbije, kolebljivi i nezadovoljni austrougarskom vlašću vojnici na srpskom frontu možda bi se sa elanom borili da ne postanu deo srpske monarhije koju nisu smatrali svojom, sa dominantnim narodom čijim se delom nisu osećali…

Kada je posle junačkog jednogodišnjeg otpora, epskih pobeda na Ceru, Drini i Kolubari i jezive epidemije tifusa srpska vojska morala da se povuče iz svoje zemlje, vlada nije više mogla biti samostalna u odnosu na saveznike. Međutim, čak i da se saveznici nisu bojali nestabilnosti malih republika koje bi posle stvaranja velike Kraljevine Srbije preostale na severu Balkana, i da ih nisu inspirisali intelektualci koji su smatrali da Srbe treba „civilizovati” u velikoj državi, srpski političari nisu želeli podelu u kojoj bi stotine hiljada Srba ostale izvan uvećane Srbije. Bojali su se očuvanja Habzburške imperije u susedstvu. Nisu hteli ni da Bosna postane nova Makedonija, a Hrvatska nekakva nova Bugarska na zapadu…

Ipak, kada je 13. decembra 1918. potpisala primirje sa Mađarskom, Kraljevina Srbija dobila je demarkacionu liniju na severu i zapadu koja je mogla da postane njena granica. Kada se u Narodnom vijeću u Zagrebu suočio sa neprihvatljivim uslovima za ujedinjenje, pukovnik Dušan Simović, tada delegat Vrhovne komande Srpske vojske, rekao je u suštini da preko granice koja se protezala od Drave, preko Vinkovaca, Save, pa granicom osmanske Bosne sve do severno od rta Ploče i odatle na jug do jadranske obale, Hrvati i Slovenci mogu da rade šta žele.

Vijećnici su se uplašili i popustili. Ali pitanje je kako bi u Beogradu gledali da neko ostavi najmanje pola miliona Srba izvan granica nove srpske države. Dok su širom Bosne i Hercegovine srezovi hitali da se ujedine sa Srbijom, vođstvo tamošnjih Srba želelo je Jugoslaviju, a veliki Vladimir Ćorović izjavio je radi viših ciljeva ono u šta nesumnjivo nije verovao: da „Bosna nije srpska zemlja”.

Srpska vlada ostvarila je uoči ujedinjenja sve svoje ciljeve. Kraljevina SHS, kakva je stvorena i definisana Vidovdanskim ustavom, bila je izraz želja srpske vlade i svih srpskih elita. Ipak, šta bi se dogodilo da je sticajem okolnosti ostvarena pretnja pukovnika Simovića?

1. Alternativa: Velike sile moraju da se sporazumeju o opstanku umanjene Austrougarske

ili: uspeva pobuna hrvatskih vojnika u Zagrebu i proglašenje Hrvatske republike

Srpska vojska bi svakako skršila svaku pobunu u Zagrebu, ipak odluka Francuske i Velike Britanije da ne dozvole prelazak srpske vojske preko granica određenih primirjem Srbije sa Mađarskom verovatno bi naišla na nezadovoljstvo, ali ne i odlučan otpor zvanične Srbije. Većina ratnih ciljeva ipak bi u ovim granicama bila ispunjena. Britanski istoričar Stiven K. Pavlović tvrdio je da je postojala mogućnost da srpsko nastojanje za stvaranjem proširene Srbije umesto Jugoslavije naiđe na jednodušan otpor (recimo Hrvata) i dovede do poraza kakav su 1921. u ratu sa Turcima nadomak Ankare pretrpeli Grci. Ovakvo tumačenje nije ozbiljno, niti je utemeljeno na izvorima. Izvesno je da bi zaposedanje granica određenih primirjem (Srbija bi se u tom slučaju prostirala od Velike Kladuše do Đevđelije i od Subotice do Šibenika) bilo formalnost. Hrvatski nacionalni pokret je u to vreme tek ulazio u svoju demokratsku i masovnu fazu. Planovi Hrvatske pučke seljačke stranke (HPSS), koja je tokom međuratnog razdoblja okupljala glavninu hrvatskog naroda, nisu tokom prvih posleratnih godina obuhvatali Dalmaciju, Bosnu i Hercegovinu.

Ukoliko bi trajala duže, integracija katoličkih i muslimanskih krajeva BiH bila bi verovatno uspešna. Sistematski šireno nezadovoljstvo među katolicima i muslimanima verovatno ne bi imalo mnogo uspeha. Posebno zato što bi i u Hrvatskoj republici bilo srpskih krajeva koje je naseljavalo stanovništvo vičnije ratu. Narodni ustanak u centralnoj Bosni ili zapadnoj Hercegovini bio bi malo izgledan, a gradski teror, po uzoru na Irsku, teško da bi imao uspeha u gradovima u unutrašnjosti ili podršku u projugoslovenskim primorskim mestima. Opasnost za jedinstvo države nastupila bi verovatno, pre svega, od regionalnih nejednakosti, neintegrisanosti i rivalstava. Nezadovoljstvo koje je postojalo u gornjim slojevima crnogorskog društva, marginalni pokret bogatih stanovnika Vojvodine, svakako bi pratilo nezadovoljstvo Hrvata, muslimana ali i nekih Srba iz BiH i Dalmacije zbog slabijeg političkog položaja u unitarnoj državi.

Potreba za decentralizacijom, versko i nacionalno nezadovoljstvo doveli bi do unutrašnjih sukoba i verovatno omogućili buduću decentralizaciju, a u slučaju uspeha komunista i federalizaciju, proširenje i budući raspad zemlje. Uvećana Srbija bi se svakako uspešnije suprotstavila Hitleru. Okupirana i razorena verovatno ne bi bila baš svedena na granice Nedićeve Srbije. Srpski narod bi u budućim decenijama ipak imao trajni cilj i granice kojima teži (pošto bi Srbi iz Hrvatske verovatno masovno prelazili u Vojvodinu, Beograd i Bosnu), tako da bi svaka demokratizacija i svaki novi početak otvarao pitanje obnove Srbije iz 1918. godine.

2. Neuspeh integracije

Srbija je imala mnogo dugoročne štete od Jugoslavije. Od genocida u NDH, preko političkih promašaja, autoritarnih vlasti, megalomanije, do destruktivne ekonomije… Jugoslavija je donela, međutim, i dve velike koristi. Kao glavni grad Jugoslavije Beograd je višestruko uvećan omogućivši obnovu srpskim krajevima, te kulturni uspon koji ovaj grad ne bi doživeo u proširenoj srpskoj državi. Zatim, koliko god dugoročno bilo štetno, za vreme postojanja Jugoslavije slovenačko i hrvatsko separatističko delovanje nije bilo toliko snažno koliko bi bila jaka njihova iredenta – nastojanje da kao nezavisne države otrgnu delove Srbije naseljene Hrvatima, muslimanima, Albancima…

Stvaranje ujedinjene Srbije moglo je da bude osujećeno usled svetskog rata ili veće evropske krize. Građanski rat bio bi manje moguć od neuspeha u ratu sa nekom od velikih sila, možda Italijom ili kasnije sa silama Osovine. Moguće je da bi prevladao model federalizacije. Stvaranje federalnih jedinica u Bosni, Dalmaciji, Crnoj Gori, Makedoniji i Vojvodini bilo je ideja koju su baštinili mnogi srpski intelektualci. Stojan Protić je tako verovao da bi na taj način u Jugoslaviji bila obnovljena i učvršćena prevlast Srbije u pretkumanovskim granicama (računao je da bi ogromne reparacije iz Austrije i Nemačke bile usmerene u malu Srbiju koja bi bila elektrifikovana, industrijalizovana i osposobljena da vodi Jugoslovene). Sledeći veliki sukob, svetski rat ili uspostava komunizma pretvorili bi ove federalne jedinice u države, u prvo vreme možda sa ograničenim suverenitetom, a kasnije i nezavisne. Primer Crne Gore, Makedonije, pa i autonomne Vojvodine rečito govori o specifičnosti srpske državne ideje i njenim nedoumicama.

Nedeljnik

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here