ILIJA BIRČANIN

Podelite:

Ilija Birčanin (Kostrača kod Milića 1764 — posečen 4. februar 1804, Valjevo), knez podgorske knežine, posečen u Seči knezova krajem januara 1804. (po starom julijanskom kalendaru ili 4. februara po novom) u Valjevu. Sahranjen je u manastiru Ćelije u blizini Valjeva. Poreklo Birčanina teško je locirati kada je u pitanju vreme pre Velike seobe Srba 1690. godine. U 18. veku put porodice Birčanin najverovatnije počinje iz oblasti Birač u istočnoj Bosni, odakle, vrlo brzo, jedan deo porodice odlazi u Valjevo. Više živih svedoka u Valjevu tvrdi da je Šargić pravo prezime Ilije Birčanina, a da je Birčanin zapravo nadimak koji je porodica dobila s obzirom da je došla iz Birča. Oblast Birač danas obuhvata Bratunac, Miliće, Srebrenicu, Vlasenicu i još neke manje opštine u Republici Srpskoj.

Ima nekoliko važnih činjenica koje upućuju da je Birčanin zapravo Šargić. Deo Valjeva koji su vekovima naseljavali Šargići zove se Jadar, isto kao i reka koja protiče kroz Birač u Republici Srpskoj. Nakon seče knezova Birčanin (Šargić) iz straha od dalje osvete Turaka selili su se ka brdima današnjih valjevskih sela u pravcu Loznice. Tako su naselili prostor sela koji se danas zovu Gornja i Donja Bukovica. Isto tako se zovu sela u srcu Birača u Republici Srpskoj, odakle i dolaze Birčanin(Šargić). I danas u oblasti Birač zastupljeno je prezime Šargić.

Postoje i dokazi da prezime Birčanin potiče iz stare Hercegovine, tačnije iz kraja Birč, okolina Nikšića, u staroj Hercegovini (najverovatnije pleme su Banjani). Veliki broj stanovnika zapadne Srbije navodi upravo staru Hercegovinu kao područje svog porekla.

Pojedini istorijski izvori tvrde da su Birčanin nekada bili Nenadović (porodica Prote Mateje Nenadovića). Postoje usmeni izvori u Valjevu, gde su posečeni i Aleksa Nenadović i Ilija Birčanin, koji tvrde da su nakon njihove smrti ove dve porodice živele u velikoj zavadi. Prema tim izvorima potomci Ilije Birčanina sklanjali su se, ne samo od Turaka, nego i od Nenadovića kao porodice bliske vlastima. Tako su verovatno i povratili svoje prezime Šargić, prikrivajući identitet odbacivanjem prezimena Birčanin.

Od svih pesama slepog guslara Filipa Višnjića najpoznatija i najznačajnija je ona o početku bune na dahije. Pokazuje to i svojim obimom. Govori o izuzetno važnim, pa i jedinstvenim događajima, kao što su seča knezova i početak desetogodišnjeg ratovanja pod Crnim Đorđem. Osobena je po svom početku, koji zbivanjima tu pobrojanim daje metafizički karakter. Ljudska moć tad nije dovoljna, već su se i nebeske sile osetile pozvanim da podstaknu Srbe na otpor. Tok događaja daje se sa obe suprotstavljene strane – i sa srpske i sa turske, što današnjoj istorijskoj nauci ni izbliza nije pošlo za rukom, jer je tok ovog desetogodišnjeg ratovanja poznat jedino sa srpske strane.

Deluje krajnje neobično ako se kaže da je Filipova pesma o početku bune u znaku podgorskog kneza Ilije Birčanina. To se ne može poreći. Drugo je pitanje što je tako. O tome svedoči već broj stihova posvećenih Birčaninu i njegovom ponašanju, veći nego bilo kome drugom, pomenutom povodom seče, a potom i osobita slika ovog prvaka, jedinstvena u srpskoj narodnoj pesmi.  Lik Ilije Birčanina po svojim osobinama i onome šta „može“, kao da je stvoren po uzoru na legendarnog junaka Kraljevića Marka. Brza smrt junaka sprečila je da legenda zaživi i dalje se razvije u odnosu na vreme dahijske uprave od tri godine, poznate po koncentraciji svakovrsnog nasilja. Ilija dobija status simvola, stvaranjem ovog lika Filip je ispunio osnovne zadatke umetnosti da stvori opis kojom je okolina zadovoljna i koga prihvata iako je svesna da nije tako.

Takvo veličanje Ilije od strane pevača ne može da se objasni, bar prema onome što se iz drugih izvora zna, bolje reći ne zna, o njemu. Tu nema ničeg posebnog. Ili je možda nešto postojalo, samo pevaču poznato. Zatim, teško je i pomiriti sliku kneza iz prvog dela pesme sa načinom njegove smrti, gde je sve u ravni očekivanog jednako sa ostalima pogubljenima. Taj zaključak ne ometa činjenica da Filip u pesmi daje samo opis pogubljenja valjevskih knezova, koji istovremeno sadrži neku formu suđenja – okolini se saopštava zašto ginu, i da je to po turskoj oceni sasvim ispravno.

U težnji da Iliji pripiše i ona dela koja ne može da učini niko drugi, pevač prevazilazi samog sebe – ono što ne može niko, ne bi mogao ni Ilija Birčanin.

Bez Filipa Višnjića, Ilija Birčanin bi bio pomenut samo kao žrtva seče narodnih prvaka. Za razliku od druga dva valjevska kneza, Alekse Nenadovića i Nikole Grbovića, o kojima ima više pomena, Ilija se ne sreće ni u vezi sa austrijsko-turskim ratom, (1788–1791), ni kao pripadnik austrijskih, pomoćnih, vojničkih odreda (frajkora), niti kao ktitor nekog hrama, ili naručilac knjige, a potom i njegova porodica nema zapaženu ulogu tokom ustanka. Aleksa Nenadović se dovodi u vezu sa frajkorom. Potom se sreće kao ktitor i knjige i crkve. I njegova se porodica u početku isključila iz opštih događaja, a na mesto Alekse umesto brata Jakova dolazi knez Peja. Aleksin brat preuzima vodeću ulogu u celoj oblasti, odlukom donetom zajedno sa sinovcem protom Matijom, da se krene putem otpora. Knez Nikola Grbović je poznat kao ktitor Manastira Krčmara (1793) i hrama u Moravcima (1798). Tako, Ilija Birčanin ostaje skoro potpuno van vidnog polja izvora svoga vremena.

Uz sve poznavanje zapletenosti odnosa stvarnosti i umetnosti, odnosno istorijske i poetske istine ostaje pitanje čemu kod ovog pevača toliki raskorak između stvarno mogućeg i ovde rečenog? Na prvom mestu je dilema, čemu uopšte stvaranje ovakvog lika, a onda zašto se Višnjić u svom izlaganju opredelio baš za Iliju Birčanina? Začuđuje i to što ovakav odnos dolazi od čoveka poznatog po veštini da iznađe „meru“ u svojoj priči, kojom je uspeo da zadovolji savremenike i prve slušaoce. Kako se desilo da takav čovek izgubi osećaj za meru, u ovom delu pesme?

Navod svih tridesetak stihova posvećenih ovoj ličnosti ovde nije suvišan – uostalom tome ni do sada nisu odoleli mnogi poznati autori – pošto je jedinstven u celoj srpskoj usmenoj epici; ima izvorni karakter i lišen je „topike“ (opštih mesta) i stajaćih stihova.

Dok pogubim Birčanin-Iliju,

Obor-kneza ispod Međednika,

Evo ima tri godine dana,

Od kako se vrlo posilio:

Kudgođ ide, sve kr’ ata jaše,

A drugoga u povodu vodi;

On buzdovan o unkašu nosi,

A brkove pod kalpakom drži,

On Turčinu ne da u knežinu,

Kad Turčina u knežini nađe,

Topuzom mu rebra isprebija,

A kad Turčin stane umirati,

A on viče na svoje hajduke:

„More, sluge! tamo pašče bac’te,

Đe mu gavran kosti naći neće.“

A kad nama porezu donese,

Pod oružjem na divan iziđe,

Desnu ruku na jatagan metne,

A lijevom porezu dodaje:

„Memed-aga, eto ti poreze,

Sirotinja te je pozdravila,

Više tebi davati ne može.“

Ja porezu započnem brojiti,

A on na me očima strijelja:

„Memed-aga! zar ćeš je brojiti?

Ta ja sam je jednom izbrojio.“

A ja više brojiti ne smijem,

Već porezu ukraj sebe bacim,

Jedva čekam, da se skine b’jeda,

Jer ne mogu da gledam u njega;

On je paša, a ja sam subaša.

Ovakva Višnjićeva predstava Ilije Birčanina na svoj način se dopunjava sa onim što iguman fruškogorskog Manastira Hopova Samuilo Vujanović kaže u svom zapisu o osnivanju srpske milicije, posle Požarevačkog mira (1718). Za njene oberkapetane Vuka Isakovića Crnobarca, rodom od Zvornika i Stanišu Markovića – Mlatišumu, rodom od Novog Pazara, kaže kako je svaki od njih „strašan Turkom na krajini.“ Pri vajanju lika Birčanina, pevač ne žali ni reči ni truda da ga prikaže što „strašnijim“ u očima dahija – u suštini.

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here