Saša Nedeljković: SOKOLSKI MUZEJ U BEOGRADU

Podelite:


Po oslobođenju Beograda 1. novembra 1918. pošto je zgrada dvora bila ruinirana za dvor je odabrana “Krsmanovića kuća” u Ulici kralja Milana broj 29. Prema Beogradu je 27. novembra 1918. krenula iz Zagreba delegacija Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba u kojoj je bilo 28 članova. Za utvrđivanje načina kako proglasiti ujedinjenje, obrazovan je odbor od 6 članova u koji su ušli Stojan Protić, Ljubomir Jovanović i Momčilo Ninčić u ime vlade Kraljevine Srbije. A u ime Narodnog vijeća ušli su Ante Pavelić (stariji), Svetozar Pribičević i Josip Smodlaka. Dokument je usaglašen u večernjim časovima 1. decembra 1918. Članovi veća primljeni su u veliku dvoranu “Krsmanovića kuće”. Izaslanici su bili raspoređeni u polukrugu a nasuprot njima stajao je prestolonaslednik Aleksandar, okružen ministrima Protićem, Jovanovićem i Ninčićem. Pavelić je pročitao “Adresu”. Aleksandar je u ime NJ.V. Kralja Petra, prihvatio Adresu i proglasio ujedinjenje. Od 1934. u zgradi je bio Dom Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije. (1)

Sokolski glasnik” iz Ljubljane 1935. preneo je članak iz lista “Prager Presseo istorijskom značenju zgrade u kome je tada bilo sedište Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije. U članku je prikazana detaljno istorija nekadašnjeg dvora. Isticalo se da je tu bilo proglašeno ujedinjenje 1. decembra 1918. i da je dom imao za Jugoslaviju isto značenje kao i Gradska većnica u Pragu za Čehoslovačku. Pisac članka je detaljno opisivao sve prostorije u kući Krsmanovića, i istakao sa kolikim je pijetetom održavana i čuvana ta istorijska kuća od strane sokola. Savez Sokola je po piscu shvatio istorijsku vrednost prostorija svog tadašnjeg sedišta. Naročito je opisao istorijsku dvoranu, u kojoj je bilo proglašeno ujedinjenje, zatim kraljev kabinet i ostale prostorije kuće. Pisac članka je istakao, da su sve sobe bogate dragocenim relikvijama, spomen-slikama i dokumentima o razvoju i istoriji Saveza Sokola. Među dragocenostima nalazili su se mnogi darovi češkoslovačkog sokola. Pisac je završio svoj članak konstatacijom, da je u tim prostorijama vladao Tiršev duh. (2)

Deo prikupljenog materijala izložen je u kući Krsmanovića na Terazijama u Beogradu (zgrada Protokola vlade Jugoslavije). Savez Sokola Kraljevine Jugoslavije otvorio je početkom 1941. Muzej Narodnog jedinstva i Muzej Jugoslovenskog Sokolstva (3). Zgrada je odabrana jer je prestavljala najdragoceniji objekat muzeja. U toj zgradi proglašeno je Ujedinjenje 1. decembra 1918. Muzej Narodnog Jedinstva nalazio se u velikoj dvorani, u kojoj je proglašeno Ujedinjenje. Sokolski Muzej nalazio se u tri prostorije zgrade. Osim toga, prednje odaje služile su za svečane sokolske prijeme. U toj kući nalazio se Kraljevski dvor od kraja Prvog svetskog rata, pa do venčanja kralja Aleksandra. Zgradu je kralj Aleksandar poklonio Sokolima. Do otvaranja muzeja u zgradi se nalazio Dom (sedište) Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije.

U Muzeju Narodnog Jedinstva prikupljalo se sve što se u književnosti i umetnosti odnosilo na razvoj jugoslovenske misli; svi predmeti i slike koje govore o aktu ujedinjenja; knjižnica svih dela o jugoslovenstvu. Po uzoru na čehoslovačko Sokolstvo Savez Sokola Kraljevine Jugoslavije prikupio je eksponate za muzej i to : modele i nacrte sokolskih domova, sokolskih spomenika; Pregled sokolskih listova; Sokolske odore, originali za sokolske plakate i sokolske diplome, zastave; Predmeti koji su podsećali na sudelovanje Sokolstva u borbi za oslobođenje i ujedinjenje (Dobrudža, Solunski front, Pivkov bataljon); Dokazi o streljanjima Sokola za vreme Prvog svetskog rata ; Uspomene na znamenite ličnosti (Steva Todorović, Vladan Đorđević, Laza Kostić, Ljuba Jovanović…); Slike koje su simbolisale Sokolske ideale; Nacrti za sokolske razglednice, zbirke (albumi) fotografija raznih sletova, nastupa, svečanih akademija i javnih časova; Rad na negovanju slovenskog bratstva i slovenske uzajamnosti; Sokolski domovi; Pregled rada Sokolskih seoskih četa; Geografske karte sa ucrtanim župama i društvima. Naročita pažnja posvećena je pripremama i borbi za oslobođenje i ujedinjenje. Sokolski umetnici su se trudili da stvore nacionalni stil u umetnosti : arhitekta Momir Korunović, Dragutin Inkiostri Medenjak, braća Nastasijevići, …. U članku “Sokolski muzej ” od dr. M. Kovačića daju se uputstva za prikupljanje predmeta za sokolske muzeje. Pisac je delio sokolske muzeje na 1) Savezni, 2) župske i 3) mesne. Savezni je prikupljao predmete iz cele države, župski predmete sa područja župe, a mesni je ograničen na mesto rada sokolskog društva ili ako jedan grad ima više sokolskih društava onda zajednički muzej sokolskih društava tog grada. Jedna od smernica bila je “Što se na izložbama izlaže, to spada u sokolski muzej”. Na pitanje zašto sokolski muzeji pisac odgovara : 1) da se predmeti dragoceni za sokolsku istoriju ne izgube, oni su izvor za sokolskog istoričara; 2) utvrđuju sokolsku svest, strancima pružaju priliku da upoznaju važnost i veličinu sokolske organizacije; 3) u pograničnim krajevima oni će biti dokaz da su ti krajevi doista naši i da su sve vreme bili naši. (4)

Zbog uredbe o zabrani održavanja zborova u zemlji, nije bilo moguće održati glavnu godišnju skupštinu Saveza Sokola pa je 8 i 9. juna 1940. održana plenarna sednica uprave Saveza Sokola. U okviru saradnje sokola sa ostalim organizacijama osnovan je Savet rodoljubivih i viteških organizacija. Zasedanje plenuma Savezne uprave u svečanoj dvorani Saveza Sokola 9 juna 1940, otvoreno je zakletvom svih članova uprave, položenom u duhu sokolske pripravnosti i narodno-odbrambenog rada, kojom su se zavetovali, da će sve dužnosti vršiti najsavesnije i neustrašivo, ma kakva im opasnost pretila, i ma kakve teškoće naišle, za njih ili za celinu. Zakletva je položena u istorijskoj dvorani u kojoj je proglašeno ujedinjenje 1918. U dnu dvorane, iznad predsedničkog stola, bila je postavljena velika slika kralja Petra II, a pod njom poprsje kralja Aleksandra, okićeni državnim zastavama i cvećem. Dok su svi učesnici sednice stajali, ušao je u dvoranu barjaktar, sa saveznom sokolskom zastavom, a za njim savezni načelnik Kovač, noseći kraljev mač, dar kralja Aleksandra, za pobednike na saveznim utakmicama. U svom govoru Belajčić je istakao svu ozbiljnost vremena, u kojem su živeli i imperativnu potrebu rešenosti svakog sokola, da se stavi u službu otadžbini, i da se posveti njenoj odbrani. Prvi se zakleo dr. V. Belajčić, položivši ruku na kraljev mač, a zatim je poljubio saveznu zastavu. Posle toga, su položili zakletvu, skupno, ostali članovi plenuma. Polagali su ruku na kraljev mač i ljubili zastavu. (5)

Savez Sokola Kraljevine Jugoslavije je dvoranu ujedinjenja u svom Saveznom domu na Terazijama držao otvorenu za posetioce 1 decembra. Za uspomenu na taj dan posetioci su mogli da kupe posebne dopisne karte sa naročitim žigom i tekstom: Pozdrav iz istorijske dvorane, u kojoj je Prvog decembra 1918 godine, proglašeno Ujedinjenje i Oslobođenje … Beograd, 1 decembra 1940”. Istog dana sokoli su prodavali knjižice iz Sokolske narodne biblioteke Veliko zaveštanje” i Reči Jovana Cvijića”.(6)

Od ranog jutra dolazile su grupe posetilaca. Njih su u dvorani ujedinjenja dočekivali sokoli i sokolice u odorama i tumačili im pojedinosti. Posetioci su razgledali kolevku” Jugoslavije, slušajući obaveštenja o tome, gde je stajao regent Aleksandar, a gde delegati Narodnog veća i ostale istorijske ličnosti kao što je bio Ljuba Jovanović. U dvorani je bila velika slika kralja Petra II i bista kralja Aleksandra, a po zidovima slike sv. Save, Štrosmajera, Vuka Karadžića, … . Uz karte, knjižice „Veliko zaveštanje” i Reči Jovana Cvijića”, posetioci su tražili svečani Prvodecembarski broj Sokolskog glasnika”. Među posetiocima je bio veliki broj sokola iz Beograda i okoline, a takođe i ostalih građana. Došli su i ljudi iz najudaljenijih sela. Uprkos hladnom vremenu, i snežnoj mećavi, od 8 sati izjutra pa do 9 uveče, prošlo je kroz dvoranu preko 3.500 posetilaca. (7)

Savez sokola bio je zabranjen od Aprilskog rata 1941. Sokoli su bili izloženi progonima od strane okupatora i ustaša. Starešina župe Zagreb Oton Gavrančić i mnoštvo sokola ubijeni su u logoru Jasenovac. Starešina župe Novi Sad Ignjat Pavlas stradao je u raciji u Novom Sadu 1942. Starešina župe Mostar Čedo Milić ubijen je u pivskom manastiru. Muzej u zgradi Protokola je postojao do oslobođenja Beograda oktobra 1944. Član Starešinstva Saveza Sokola Jugoslavije Slobodan Đorđević istakao je da za vreme okupacije prostorije muzeja nisu oštećene. U oktobru 1944. grupa omladinaca provalila je vrata zgrade i upala u prostorije muzeja. Posle pljačke spalili su muzejske eksponate u dvorištu zgrade Krsmanovića. (8) Jovan Vanja Petrović istakao je : “Na žalost, u vreme okupacije 1941-1944. godine, okupatori i neodgovorni Srbi razgrabili su ili uništili ono što je prikupljeno. Na žalost i posle rata bilo je uništavanja arhivske građe.”(9) Zgrada je nacionalizovana i u nju smešten Omladinski dom Prvog rejona Beograda. Do 1979. u zgradi se nalazio Protokol Saveznog sekretarijata za inostrane poslove SFRJ. Tu se nalazio i Diplomatski klub. (10)

U “Krsmanovića kući” proglašeno je ujedinjenje 1. decembra 1918. Zato je imala isto značenje za Jugoslaviju kao i Gradska većnica u Pragu za Čehoslovačku. Od 1934. u kući je bio Dom Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije. Savez Sokola je u međuratnom periodu prikupljao eksponate vezane za istoriju borbi za oslobođenje u kojima su učestvovali kao dobrovoljci članovi sokolskih društava. Zasedanje plenuma Savezne uprave u svečanoj dvorani Saveza Sokola 9 juna 1940, otvoreno je zakletvom svih članova uprave, kojom su se zavetovali, da će sve dužnosti vršiti najsavesnije i neustrašivo, ma kakva im opasnost pretila, i ma kakve teškoće naišle, za njih ili za celinu. Zakletva je položena u istorijskoj dvorani u kojoj je proglašeno ujedinjenje 1918. Savez Sokola je dvoranu ujedinjenja u svom Saveznom domu na Terazijama držao otvorenu za posetioce na Dan Ujedinjenja 1. decembra. Sokolski muzej je otvoren 1941. kada se zemlja našla pred opasnostima Drugog svetskog rata. U muzeju su bili zastave, slike, biblioteka i arhiva. Sokolski muzej postojao je do oktobra 1944. kada je grupa omladinaca spalila muzejske eksponate u dvorištu zgrade Krsmanovića. Sokoli su obnovili svoj rad 1992. i od tada nastoje da obnove Sokolski muzej.

Saša Nedeljković

član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije

Napomene :

  1. Branko Bogdanović, Protokol je nadživeo Jugoslaviju”, Magazin”, Politika”, Beograd, 2. decembra 2018, str. 27, 29;

  2. Dom nacionalnog jedinstva Sedište Jugoslovenskog sokolskog saveza”, „Sokolski glasnik“, Ljubljana, 7 juna 1935, br. 24, str. 1;

  3. Muzej narodnog jedinstva i Sokolski muzej urediće se u Krsmanovićevoj zgradi na Terazijama”, Vreme, Beograd, 10. januar 1941 g, str.3; ili Sokolski Glasnik, Beograd, God. XI, br.50;

  4. Dr. M. Kovačić, „Sokolski muzej”, „Sokolska Prosveta”, Novi Sad, Septembar 1932; „Muzej narodnog jedinstva i Sokolski muzej urediće se u Krsmanovićevoj zgradi na Terazijama”, Vreme, Beograd, 10. januar 1941, str.3;

  5. Na sednici plenuma uprave Saveza sokola K.J. doneti važni zaključci za sokolski rad”, „Sokolski glasnik”, Beograd,14 juni 1940, br. 24, str. 3, 4;

  6. Dvorana ujedinjenja otvorena publici prvog decembra”, Sokolski glasnik”, Beograd, 29 novembar 1940, br. 48, str. 5;

  7. Velika poseta Dvorane Ujedinjenja”, Sokolski glasnik”, Beograd, 6 decembar 1940, br. 49, str. 3;

  8. Slobodan Đorđević i Dušan Cvetković, “Stradanje i obnova sokolskog pokreta”;

  9. Jovan Vanja Petrović, Značaj čuvanja građe za istoriju sokolstva”, Savetovanje uloga obnovljenog Sokolstva …“ , Soko Jugoslavije, Jun 1996, Beograd, str.124-125;

  10. Branko Bogdanović, Protokol je nadživeo Jugoslaviju”, Magazin”, Politika”, Beograd, 2. decembra 2018, str. 29;

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here