BULGAKOV: Pravoslavlje i privredni život (1)

Podelite:

Svaka privredna epoha ima svog homo economicus-a. Na njega religija, odnosno vladajući pogled na svet, ostavlja presudni pečat

Prema učenju savremene privredne nauke, privreda je delatnost koju obavlja privredni subjekat, economic man, a koji je i središnji pojam. Svaka privredna epoha ima svog vlastitog economic man. On, svakako, ne predstavlja ekonomski automat koji se stavlja u pokret samo oprugom privrednog egoizma i koji deluje neumoljivo pravolinijski i nepogrešivom tačnošću, nego konkretan duhovni tip sa svom složenošću i raznolikošću psihološke motivacije. Religija, vladajući pogled na svet, stavlja svoj određujući pečat i na „ekonomskog čoveka“. U ljudskoj duši uspostavlja se unutrašnja veza između religije i privredne delatnosti, a razotkrivanje ove veze predstavlja jednu od najinteresantnijih stranica najnovije ekonomske nauke. U osnovi, naporedo sa drugim duhovnim tipovima, postoji i hrišćanski tip economic man – kako u najopštijem pogledu, tako i konkretnije, u skladu sa različitim hrišćanskim ispovedanjima: tip pravoslavni, katolički, protestantski sa njegovim različitim ograncima: puritanski, luteranski, reformatski, kvekerski, itd. Mogu li biti ustanovljena osobita obeležja pravoslavnog ekonomskog čoveka? Ovde treba uočiti, pre svega, obeležja svojstvena čitavom hrišćanstvu uopšte, a potom – svojstvena upravo pravoslavlju u njegovim konkretnim istorijskim sudbinama.

Najnovija evropska narodna privreda, koja se u današnje vreme razvija na osnovi nauke i ponekad se čini kao elemenat tuđ i neprijateljski samom hrišćanstvu – istorijski je njegov vlastiti plod. Privreda je tvorevina čoveka oslobođenog paganske zarobljenosti prirodom i njenim čarima i svesnog sebe kao gospodara prirode čije je središte. To nije bilo toliko neposredno koliko posredno delo hrišćanstva koje samo, budući da nije od ovoga sveta, i u izvesnom smislu je iznad ovoga sveta, daje čoveku da oseti sebe samog, svoju duhovnost i moć. Duhovno oslobođen, on se oseća pozvanim da ostvari vlast svoje volje i ovoga shvatanja sveta. I na takav način, sporo i teško, ipak sa neumoljivom nužnošću, u istoriji evropskih naroda nastupa i „nova istorija“, epoha humanizma i renesanse, a dalje i najnovijeg industrijalizma koja, može biti, nije na svršetku, nego još na početku svoga puta.

Ova se epoha ne seća ni svoga istorijskog i duhovnog srodstva, a u svesti se priklanja paganstvu, iako je ona sama plod hrišćanskog duha. Privredna energija ima, kao jedan od svojih uslova, priznavanje prirodnog sveta kao dobra ili vrednosti, čak i više od toga – sjedinjavanje sa njim. To postaje naročito jasno ukoliko ovome suprotstavimo odvojenost od sveta kod budizma sa njegovim pesimističkim odnosom prema svetu kao mestu stradanja i, uz to, iluzije: jasno je da to vodi i ka paralizi privredne volje. Prihvatanje sveta, pak, može biti dvojako: 1) prirodno-pagansko, u kojem čovek ostaje žrtva  prirodnih sila, a koje je sam obogotvorio i ne može da se oslobodi pijane ošamućenosti i prirodnog orgijazma, porobljavanja prirodom kroz poklonjenje njoj (takve su sve paganske religije: egipatska, jelinska vavilonska i dr); 2) hrišćansko, koje vidi svet kao Božiju tvorevinu na čelu sa čovekom, sa ljubavlju prema njemu, ali i sa nezavisnošću od toga sveta, kakva je svojstvena biću koje je spoznalo svoju duhovnost.

Čovek je viši od prirode, ali on je, pored toga, i prirodno biće. I upravo ovim uzajamnim odnosom ustanovljava se pozitivan odnos čoveka prema prirodi kao Božijem putu, na čije je obdelavanje on pozvan, ali pored toga i na gospodarenje njime. Hrišćansko prihvatanje sveta izražava se u nekakvoj antinomiji: s jedne strane hrišćanstvo zove na oslobođenje od sveta, od ljubavi prema njemu, od svake privredne brige: „Pogledajte na ptice nebeske kako ne siju, niti žnju, ni sabiraju u žitnice; pa otac vaš nebeski hrani ih“ (Mt. 6,26). „Da će i oni koji imaju biti kao oni koji nemaju, i koji kupuju kao koji ne kupuju, i koji ovaj svet upotrebljavaju kao da ga ne upotrebljavaju, jer prolazi obličje ovoga sveta“. (I Kor. 7,30-31). Na taj način, u odnos prema svetu hrišćanstvo unosi asketsko suprotstavljanje i razdvojenost.

Detinjstvo Isusa Hrista, Del Parson

Ali, u isto vreme, samo hrišćanstvo uči da se svet voli višom ljubavlju, kao Božije delo koje je sam Bog toliko zavoleo pa ga nije samo stvorio Premudrošću Svojom, nego nije poštedeo ni Sina Svoga radi spasenja sveta. Bog ovekovečuje svet, jer njegova današnja suština ima da se promeni i postane novo nebo i nova zemlja. U hrišćanstvu čovek sebe saznaje kao logos sveta, a on u sebi ima i logos stvari kroz svoju pripadnost Božanskom Logosu, kroz kojeg je sve postalo i izvan kojeg ništa nije postalo što je postalo (Jov. 1,3). Čovek je ne samo saznajni, nego i privredni logos sveta, gospodar stvorenoga. Njemu pripada pravo i obaveza rada u svetu, kako radi vlastitog postojanja („onaj koji ne radi da i ne jede“ II Sol. 3,10, „Radin koji se trudi najprije treba da okusi od roda“ II Tim. 2,6), tako i radi ukazivanja pomoći bližnjemu (saglasno pitanjima na Strašnom sudu, Mt.25), a isto tako i radi izvršenja zajedničkog ljudskog posla na zemlji, u ispunjenju zapovesti Božije pri stvaranju čoveka: „I napunite zemlju, i vladajte njom“ (Knj. Pos. 1, 1, 28).

U odnos između čoveka i prirode ne ulazi samo čovekov napor, nego i pridolazi osvećujuća blagodat Svetoga Duha koji je pristigao u svet na Pedesetnicu i prebiva u svetu. Ovo boravljenje Svetoga Duha kroz Crkvu u svetu iskazuje se raznovrsnim osvećenjima prirodnih stihija, jela, različitih stvari. Principijelno govoreći, sve što nema grešnu upotrebu i svrhu može da bude osvećeno. U osnovi, osvećuju se elementi prirode: pre svega voda, vodeni elemenat, koji se kroz ovo osvećenje priprema približava svome preobraženju u budućem vremenu. Osvećuje se stihija vazduha kroz tamjan za kađenje, kroz zvuke zvona i crkvenih himni uz oglašavanje Imena Božijeg. Osvećuje se zemlja kroz hramove podignute na njoj, kroz svete mošti u njoj sadržane, kroz osvećenje plodova koji su na njoj izrasli, naročito hleba i ploda vinogradnog u Večeri Gospodnjoj. Konačno, osvećuje se i vatra kroz paljenje crkvenih sveća, ognja pri kađenju (u Starom zavetu još i žrtvena vatra).

Dalje, principijelno važan značaj ima osvećenje stvari različite vrste koje služe za ljudske potrebe i ulaze u ljudsku upotrebu; pre svega, ovo se odnosi na sve stvari koje se upotrebljavaju pri vršenju svetih tajni: evharistijski hleb i vino, miro za miropomazanje, ulje jeleoosvećenja, voda za krštenje. Ovome se priključuju osvećenja kroz blagosiljanje vina i hleba, plodova i grožđa, ulja, meda i pšenice, pashalnih jela, različitih i svakovrsnih stvari, zdanja i puteva itd. Opšti religijski smisao ovih osvećenja je taj što Crkva kroz njih daje blagoslov prirodnoj stihiji, koji se proširuje i na čitavu oblast privredne proizvodnje i potrošnje. I pošto ovo osvećenje sadrži u sebi silu preobraženja u začetku, onda se ovde ustanovljuje ponovno sjedinjenje preobražavajuće čovekove delatnosti u prirodi ili njegovog privrednog truda i preobražavajuće Božije moći koja deluje iznad ljudskih moći, ali ne i mimo njih.

TEMELJ EVROPSKE KULTURE
Izrečenim se određuje opšti karakter pravoslavnog odnosa prema svetu kao domaćinstvu. Znamo da se u istoriji hrišćanstva odnos prema svetu kolebao – čas priklanjanjem na stranu odvojenosti od sveta, čas na stranu sekularizacije kao što je to i prirodno i, zbog ljudske nesavršenosti, čak neizbežno. Uprkos tome ostaje nepokolebljivo da je hrišćanstvo oslobodilo i rehabilitovalo svaki rad, naročito privredni, a unelo je u njega novu dušu. U njemu se rodio novi privredni čovek, s novom radnom motivacijom. Ova motivacija nosi obeležja sjedinjenja odvojenosti od sveta i prihvatanja sveta u etici privrednog asketizma, pri čemu upravo ovo sjedinjavnje suprotnosti u svojoj napetosti i daje najveću energiju asketskog, religijski motivisanog rada. Ovaj slobodni, asketski rad jeste ona duhovno-privredna sila na kojoj je učvršćen temelj čitave evropske kulture. Poznato je kakvu su ulogu u Evropi prilikom naseljavanja i obrađivanja šumskih i močvarnih prostranstava imali manastiri kao privredni centri, istovremeno središta duhovne i privredne energije.

Idealistički karakter privrednog rada, toliko različit od danas propovedanog zverskog egoizma klasne borbe, bio je i moćan faktor privrednog razvoja. U asketskom radu krije se antinomija koja proističe iz  opšteg odnosa hrišćanstva prema svetu. Na njegovom je putu mogućna pobeda asketizma koja se izražava u težnji da se ode iz sveta i da se on prevlada; u težnji ka nesticanju i dobrovoljnom siromaštvu asketizam predstavlja dušu svakog monaštva. I uprkos ovome, mogućna je pobeda privrednog egoizma koji vodi sekularizaciji. Odatle se izrodio i najnoviji privredni čovek, economic man sa uprošćenom i istrošenom psihologijom privrednog egoiste. Ovo se neretko iskazivalo u istoriji privrednog života tako što su se osnivači manastira sa svojim najbližim učenicima uklanjali iz sveta, tražeći oskudicu i samoću, ali manastiru je priticalo mnoštvo sledbenika, u manastiru su se množile privredne lagodnosti i kroz to se sekularizovo, tako da je ljubitelj pustinjaštva, njegov osnivač, morao sebi da traži novo usamljeno pribežište, u kojem se vremenom ponavljalo to isto.

Sejač (1888), Vinsent Van Gog

Duhovna snaga se pretvarala i u materijalno bogatstvo, prema opštem zakonu života, prema kojem duh gospodari nad materijom, a ne obratno. I ova asketski duhovna priroda privrednog napora, možda, izbledevši i izgubivši svoju samosvest, ispoljava svoje delovanje i sada. Radna disciplina, nagomilana u hrišćanskom asketizmu i odneta od bludnog sina u daleku zemlju, nastavlja da se čuva u evropskom društvu do sada. Ekonomski materijalizam u učenju o ličnom i klasnom egoizmu, kao jedinoj osnovi društvenosti, predstavlja po sebi, u izvesnoj meri, klevetu čak i za savremeno doba, jer ukoliko bi on do detalja odgovorio stvarnosti, društvo i njegova privreda raspali bi se pod rasrpšujućim delovanjem centrifugalne sile anarhijskog egoizma. Društvo ne bi moglo da postoji, sem pri postojanju onog neposredno zverskog despotizma koji je zagospodario u oblasti sovjetske vlasti.

Prikazana shema „prvobitne akumulacije“ privredne energije kroz asketski rad podjednako je primenljiva na sve oblasti hrišćanskog sveta, i na istoku i na zapadu. Ekonomski čovek, privredni delatnik u hrišćanstvu, određuje se njegovom verom. To nipošto ne znači da se čovek kroz ovo oslobađa spoljašnjeg tereta privredne nužnosti – jer su i apostoli Hristovi morali da ribare, kao i apostol Pavle – da pravi šatore, ali iznutra ovo se breme prihvata radi Gospoda, radi hrišćanskoga poslušanija.[1] A ova religijska postavka određuje duhovni tip privrednog delatnika koji je obavezan da sprovodi svoje privredno služenje u ma kakvom on socijalnom položaju bio, sa osećanjem religijske odgovornosti. I ovu etiku rada ne mogu da zamene nikakve drugačije – humanističke ili komunističke – parole. Komunizam gradi novo ropstvo za narod sa prinudnim radom, u kojem sloboda pripada samo vladajućoj klasi ili partiji. Ali, mi znamo iz ekonomske nauke, koliko ropski rad vredi manje od slobodnog, u čisto privrednom smislu. Slobodan privredni rad, zajedno sa radnom disciplinom, daje jedino hrišćanstvo.[2]

PRIRODA PRAVOSLAVNOG RADA
Svakako, religijska motivacija rada svojstvena je i drugim religijama izvan hrišćanstva – ne samo judaizmu i islamu, nego i paganstvu: očigledno je da egipatski hramovi i piramide ne bi mogli biti podignuti jedino ropskom prinudom, bez vere u Boga i besmrtnost. Ipak, slobodna moralna ličnost rađa se samo u hrišćanstvu, podjednako slobodan posednik, kao i slobodan građanin, pojavljuje se u istoriji tek zahvaljujući hrišćanskoj slobodi. Hrišćanstvo oslobađa privrednu energiju, raspršujući  košmre paganstva, i zajedno s tim je etički povezuje, usmerava i reguliše.

Istorijski, pravoslavlje je pred sobom imalo, među narodima istoka, tokom milenijuma, preovladavajuću agrarnu privredu sa slabo izraženim finansijskim kapitalizmom. U odnosu na kapital ono je delilo, zajedno sa zapadnom Crkvom, negativni odnos prema kamati na kapital, koja se doživljavala kao zelenaška. Istina, Vizantija nije poznavala direktne kanonske zabrane kamata, kao što je to u katoličkoj Crkvi, zbog čega nije ni bilo potrebe da se čine kanonska odstupanja radi toga kako bi se priznala kamata na kapital, kao odnos koji se razume sam po sebi. Zemljoradnički način života, u saglasnosti sa osobenostima nacionalnog karaktera, prirode, klime, itd, zadobio je odbljesak hrišćanskog kulta u praznicima, osvećenjima i prilagođavanju određenih rokova i privrednih poduhvata sa praznovanjem odgovarajućih svetaca.

Monasi na Svetoj Gori pripremaju obrok

Ne treba negirati da se na taj način ustanovljavalo po nekim mestima nešto u smislu zemljoradničke religije koja podseća na zemljoradničke religije u paganstvu (npr. u Atini). Ipak, ovde je samo sličnost u zadatku, ali ne u sadržini. Ovim se u sam privredni život unosilo mnogo svetlosti, topline i religijske poezije, oslobađajući ga mehaničke proze svojstvene fabrici. Zbog toga, uopšte govoreći, seoski rad, okrenut prirodi sa njenim tajanstvenim životom, pogodniji je za religijski odnos nego gradska fabrika. Ipak, razvitak privrednih oblika predstavlja po sebi zakonomerni proces, čija prirodna neophodnost nužno određuje volju privređujućeg subjekta.

Potonji je obvezan da se u njemu etički samoodređuje, ali uz to nije ovlašćen da ga ukloni. Takav je odnos pravoslavlja prema industrijalizaciji i urbanizaciji savremenog života, kao i uopšte industrijskom kapitalizmu. Ukoliko se industrijski kapitalizam ne može ukloniti u njegovoj privrednoj nužnosti, onda jedino preostaje da se on hrišćanski osmisli i oplemeni, da se od organizacije eksploatacije učini poprištem opšteljudskog rada a, umesto da služi pohlepi i srebroljublju, treba da se okrene služenju višim ciljevima čovečanstva i hrišćanske ljubavi. Otuda se pojavljuje novi, stvaralački zadatak za pravoslavlje – propovedanje socijalnog hrišćanstva.

SMISAO PRIVREDNOG PROGRESA
Ovde se može postaviti opšte pitanje pravoslavne filosofije privrede: ima li privreda opšti eshatološki smisao mimo zarađivanja nasušnog hleba za svaki dan? Uključuju li se njena dostignuća u način spasavanja sveta? Kakav je smisao privredno-tehničkog progresa? Ova je strana još malo izražena u istorijskom pravoslavlju i čini jedino predmet bogoslovske spekulacije koja se u novije vreme otprilike kreće u krugu sledećih ideja. Čovek je privredni delatnik ne samo kao individualno biće, nego i kao pripadnik vrste. U tom smislu se može reći da ne privređuje individuum, nego čitavo čovečanstvo, pri čemu posebni napori i dostignuća obrazuju zajednički rezultat ljudskog ovladavanja prirodom. Čovek ostvaruje svoje predodređenje – da bude gospodar vaseljene otkrivajući njene energije i potčinjavajući ih svojoj volji.

U privrednom naporu stvara se zajedničko delo čitavog čovečanstva (prema određenju ruskog mislioca N.F. Fjodorovog, koji je od ovog pitanja napravio središte svog bogoslovskog sistema). U privredi se, uopšte, razotkriva kosmizam čoveka, njegovo poslanstvo i moć u svojstvu kosmičkog agenta. U privrednoj oblasti čovek živi jednim životom sa svetom, kako u potrošnji, tako i u proizvodnji. U potrošnji, najneposrednije u jedenju, u uzimanju hrane, u razmeni materija, čovek ostvaruje svoje jedinstvo sa telom sveta. Kroz jedenje materije ovoga sveta, kroz hranu, ona postaje elemenat ljudskog tela, kao i obratno, pri njenom izbacivanju ona se ponovo vraća u svetsku tvar, što potvrđuje kosmički karakter tela.

Ono se samim tim širii iza svojih neposrednih granica. Hrana je naše prirodno pričešće tela sveta u vidu hranljivih materija. Ali, i ostale oblasti ljudske potrošnje (odeća, zadovoljenje potreba sluha, vida, mirisa, dodira, svih čula) isto se tako odnose na očovečenje materije, na proširenje organa ljudskog tela izvan njegovih prirodnih granica i, u izvesnom smislu, na preobraćenje svetske materije u potencijalno sedište čula, opšteljudsko telo. S druge strane, rad predstavlja delatno izlaženje čoveka iz sebe u svet. Svaki radni napor jeste ostvarenje ljudske zamisli izvan čoveka. On sebe ispoljava u radu ne samo kao logos sveta, nego i kao njegov delatnik. Projekat mosta koji gradi inženjer u svom kabinetu nalazi ostvarenje u stvarnom mostu. Rad u sebi sjedinjuje delatnu projektovanost i delotvornost saglasnu sa projektom. U njemu se čovek očituje kao gospodar prirode, pri čemu se to gospodarenje ostvaruje u istorijskom procesu razvoja od prvobitnog siromaštva i ropstva ka ovladavanju prirodom ili, kako se izražava politička ekonomija, od prvobitnog siromaštva do „narodnog bogatstva”.

Detalj sa slike „Mlekarica” (1658) Johanesa Vermera

Kakav je cilj i unutrašnji smisao ovog privrednog razvitka? Da li se on iscrpljuje u zarađivanju nasušnog hleba i, uopšte, zadovoljavanju nasušnih potreba? Ne služi li takav razvoj jedino zadovoljenju svakakvih prohteva, u suštini grešnih, i u tom pogledu nije li jedino dalje razvijanje čovekove grešnosti (kakvim se on odmah označio već na Kainovom potomstvu, jer su Kainiti, prema knjizi Postanja (4,17,21,22), započeli gradski život i „industrijalizaciju”)? Ili se, pak, u privredi sastoji svoj pozitivni, Bogom dati i postavljeni smisao – očovečenje samog čoveka kroz očovečenje prirode, učešće čoveka u Božijim delima, u preobražavanju sveta. I ukoliko je tako, onda na čemu se može zasnovati ovo „zajedničko delo” sinova ljudskih, koji su i sinovi Božiji, kakav je krajnji cilj?  Ovo pitanje još nema svoj odgovor u saznanju kako zapadne, tako i istočne Crkve.

U ruskoj bogoslovskoj misli zazvučala je odvažna ideja, koja, naravno, zasad ostaje na odgovornosti mislioca koji ju je iskazao (N. F. Fjodorova): ovladavanje prirodnim silama („regulacija prirode”) ima za sebe opravdanje samo kroz učestvovanje ljudskih sinova koji time ispunjavaju delo Božije, u sveopštem vaskrsavanju očeva. Ukoliko, pak, to delo ne budu izveli sinovi ljudski, ono će biti izvršeno voljom Božijom na sud i osudu onih koji nisu obavili svoj posao. Pri tome eshatološka proročanstva, uključujući ono o Strašnom sudu, dobijaju uslovno tumačenje: ona se shvataju kao pretnja čovečanstvu ukoliko ono ne ispuni svoje zajedničko delo uz Hristovu pomoć. Ovaj „projekat” sada ima za nas, naravno, tek simbolički značaj. On je kao znak pitanja, postavljen uz pitanje neuklonjivo iz hrišćanske svesti: kuda vodi i vodi li bilo kuda tehničko ovladavanje svetom u istoriji čovečanstva?

 

(KRAJ PRVOG DELA)

 

Iz knjige: Pravoslavlje: pregled učenja pravoslavne crkve, Novi Sad, Književna zajednica Novog Sada, Novi Sad, 1991.

 

Sergej Nikolajevič Bulgakov (1871-1944), ruski ekonomista, filosof, teolog i pravoslvni sveštenik.

_______________________________________________________________________________

UPUTNICE:
[1] Poslušanijem se u pravoslavnim manastirima zove svaki rad koji manastirska uprava stavlja pred kaluđere i sva se ona podjednako smatraju kao nešto što se izvodi po veolji Božijoj za spasenje duše.

[2] Zanimljivo je da u ruskom jeziku ime trudbenika-zemljoradnika „krestjanin“ ne znači ništa drugo do „hristijanin“

 

Izvor Novi Standard

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here