Ukrajina kao poprište unutarhrišćanskih nadmetanja – Zemlja sa najviše pravoslavnih crkava

Podelite:

Početak hristijanizacije istočnih slovena: Kijevsko-Pečerska lavra

Da bi se stekla prava slika verske situacije u Ukrajini, treba nabrojati crkve koje u njoj postoje. Nema nijedne zemlje sa pretežno pravoslavnim stanovništvom gde ima više crkava koje se pozivaju na pravoslavlje. Vredi ih nabrojati.

1. UKRAJINSKA PRAVOSLAVNA CRKVA (UPC)
Moskovska patrijaršija je 1990. godine eparhijama u Ukrajini dala “nezavisnost i samostalnost u upravljanju”. Ne radi se o statusu potpune nezavisnosti, autokefaliji, već o autonomiji, što podrazumeva da nova Ukrajinska pravoslavna crkva (UPC) patrijarha moskovskog priznaje kao svog poglavara, prvojerarha. Po proceni, broji najmanje trideset pet miliona vernika, čime je bez premca najmnogoljudnija crkva u Ukrajini. Njeni vernici su gotovo svi Rusi u Ukrajini, ali i preko dvadeset miliona Ukrajinaca.

2. UKRAJINSKA PRAVOSLAVNA CRKVA KIJEVSKOG PATRIJARHATA (UPC-KP)
Ova crkva nastala je 1992. godine u Kijevu, prvenstveno od klira, koji je imao izrazita ukrajinska nacionalna (i nacionalistička) osećanja i nije želeo da ima bilo kakve kontakte sa Moskvom, ni političke ni crkvene.
Ovu crkvu Moskovska patrijaršija smatra raskolničkom organizacijom.

3. UKRAJINSKA AUTOKEFALNA PRAVOSLAVNA CRKVA (UAPC)
Osnovana je 19. avgusta 1989. godine, kao deo Ukrainske autokefalne pravoslavne crkve, koja je već više decenija postojala u Americi i imala oduvek posebne odnose sa Carigradskom patrijaršijom.

4. UKRAJINSKA REFORMATSKA PRAVOSLAVNA CRKVA
Nastala je 1995. godine i ima bliske odnose sa pentekostalcima.

5. UKRAJINSKA AUTOKEFALNA PRAVOSLAVNA CRKVA – APOSTOLSKA
Nastala je 2002. godine u gradu Verhnjednjeprovsku. Ima preko deset episkopa, koji imaju malo parohija, neki čak i samo jednu.

6. UKRAJINSKA AUTOKEFALNA PRAVOSLAVNA CRKVA (KANONSKA)
Na njenom čelu je “patrijarh kijevski i cele Ukrajine” Mojsije Kulik, od 18. juna 2005. On je crkvu osnovao 2002. godine.

Pored ovih postoje brojne ukrajinske pravoslavne crkve (najmanje 16) u inostranstvu, koje imaju uticaj na stanje pravoslavlja u Ukrajini preko svojih parohija ili sledbenika.

GRKOKATOLIČKA CRKVA
Brest-Litovskom unijom 1596. godine neke pravoslavne eparhije u okolnostima velike bede i snažnog političkog pritiska prihvataju rimskog papu kao vrhovnog poglavara, s tim što zadržavaju vizantijski obred i staroslovenski bogoslužbeni jezik. U to vreme to je bila zvanična politika Rima prema “istočnim šizmaticima” – pravoslavnima. Unijatske eparhije nalaze se isključivo na zapadu Ukrajine, sa središtem u Lavovu.

Ova crkva, sa oko četiri miliona vernika, bila je 1945. nasilno vraćena u pravoslavlje. Tada je, naime, održan inscenirani sabor samoukidanja, kome nije prisustvovao nijedan episkop, a sazvao ga je jedan sveštenik. Tada ova crkva prelazi u ilegalu i obavlja bogosluženja u privatnim kućama, a njene objekte preuzima Moskovska patrijaršija.

Pred sam raspad SSSR, Ministarski savet 1989. odobrava ponovno vaspostavljanje unijatske crkve, i tada nastaju mnogi konflikti, čak i uz fizičke obračune. Pravoslavne hramove, u prošlosti unijatske, milom ili silom opet zauzimaju unijati.

Ova crkva prima izuzetno veliku pomoć sa Zapada. Tako je nedavno nemačka katolička crkvena organizacija, “Crkva u nevolji” sa četiri miliona evra sagradila vrlo modernu bogosloviju za 230 učenika.

RIMOKATOLIČKA CRKVA
Rimokatolička crkva u Ukrajini ima, kako sama tvrdi, 880.000 vernika na zapadu zemlje, koji su većinom Poljaci. Centar im je u Lavovu, gde imaju svoga nadbiskupa. On je i kardinal Rimske crkve. Nigde u svetu jedan grad, pogotovo u nekatoličkoj zemlji, nema dva kardinala. To je slučaj samo sa Lavovom. U njemu, pored unijatskog, rezidira i latinski kardinal. Njih dvojica, Husar i Javorski, ne podnose se i povremeno polemišu. U njihovom slučaju dolazi do izražaja netrpeljivost između Ukrajinaca i Poljaka, kojima se pripisuje vekovna nadmenost i arogancija prema istočnom susedu, kao i namera da se Ukrajinci pokatoliče. Ni prethodni papa Jovan Pavle Drugi, Poljak, nije uspeo da ublaži ovaj stari antagonizam. Vatikan nikada nije potvrdio ili opovrgao izveštaje od pre dvadesetak godina da je majka pokojnog pape bila ukrajinskog porekla, grkokatolikinja.

U zemlji su brojne i manje crkve: luterani, reformati, baptisti, pentekostalci, menoniti, adventisti. Sve one imaju po više desetina hiljada vernika i veoma su zastupljene u većim gradovima.

Postojanje više pravoslavnih crkava i većeg broja grupa crkvenopravno neregularnog ili nejasnog statusa, koje sebe nazivaju pravoslavnim, predstavlja presedan. Skoro sve crkve i grupe imaju van zemlje ili centre ili uticajne pomagače. Ukrajinskoj državi stalo je da tri najveće pravoslavne jurisdikcije ujedini i stvori potpuno autokefalnu “Ukrajinsku pravoslavnu crkvu”. Doskorašnji predsednik je više bio sklon da se ujedinjenje ostvari pod okriljem Moskve. To bi značilo da se dve crkve, koje Moskva smatra raskolničkim, “pokaju” i prisajedine Moskovskoj patrijaršiji. One pak insistiraju na nacionalnom elementu, takođe i na starom pravilu u pravoslavlju da svaki narod koji ima svoj jezik i odvojenu državu ima pravo i na samostalnu crkvu. Novi ukrajinski predsednik Vladimir Juščenko je, po svemu sudeći, sklon tome da se ujedinjenje obavi pod pokroviteljstvom Carigradske patrijaršije. Ova namera, svakako, Carigradu i patrijarhu Vartolomeju prija. On svoju crkvu, sa dosta prava, smatra “majkom” sveg balkanskog i slovenskog pravoslavlja. Nekada je Kijevska mitropolija, kao “kći”, stekla crkvenu nezavisnost od Carigrada, što bi trebalo da znači da odande oduvek, a danas takođe, dolaze dobre namere i “majčinska briga”.

Predsednik Juščenko je pre više meseci posetio Carigrad i sa patrijarhom razgovarao o nesređenom crkvenom stanju. O pojedinostima nije ništa podrobnije saopšteno. U Moskvi se pribojavaju da je stvorena strategija o njenom istiskivanju i preotimanju njenih ukrajinskih parohija. Kratko posle toga, jedan od episkopa Carigradske patrijaršije, ukrajinskog porekla, javno je osporio Moskovskoj patrijaršiji pravo na Ukrajinu. To je izazvalo velike polemike i proteste. Carigrad izjave ovog episkopa nije podržao, ali ni odbacio. Ovo “vizantijsko” ponašanje ostavlja prilično prostora za razne spekulacije, nade ili ogorčenost.

CARIGRAD I MOSKVA
Već godinama se u evropskim gradovima, obično u Beču ili Ženevi, sastaju zajedničke komisije Moskovske i Carigradske patrijaršije, koje razmatraju međusobne odnose. Delegacije su gotovo uvek na izuzetno visokom nivou. Posle susreta uvek se objavi saopštenje. Što je ono kraće i formalnije, jasnije je da nije došlo do saglasja. Radi se, svakako, o dva istorijska i savremena koncepta pravoslavlja. Ruska crkva je najveća u pravoslavlju i želi da s obzirom na to ima posebnu čast i ulogu. Tokom proteklog veka postradala je kao nijedna druga. To joj je dalo pravo da pravoslavlju da preko hiljadu novih svetitelja, stradalnika za veru. Ona se oseća odgovornom, iako joj tu ulogu niko nije poverio, da brani “slovenski element” u pravoslavlju u odnosu na “grčki”. Osim toga, veoma je važno ne zanemariti da Moskva želi da joj se, ako ne u celokupnom hrišćanstvu, ono u pravoslavlju, otvoreno ili prećutno, prizna pozicija “Trećeg Rima”. Prvi je davno nestao, drugi je pao turskim osvajanjem Carigrada. Jedino je Moskva ostala kao stub pravoverja.

S druge strane, Carigrad poslednjih decenija, a pogotovo od kada je pre petnaest godina ustoličen patrijarh Vartolomej, insistira na nekadašnjoj, istorijskoj poziciji ove patrijaršije, koja je utvrđena na vaseljenskim saborima. Njoj pripada prvo mesto po časti, ona je ta od koje su nastale sve druge pravoslavne crkve Evrope. Carigrad insistira na tome da on upravlja svim delovima sveta, van konkretnih pravoslavnih država. To znači i zapadnom Evropom, Amerikom, Australijom. I protivi se da druge pravoslavne crkve tamo imaju odvojene jurisdikcije. Carigrad takođe želi da u svim sporovima i konfliktnim situacijama ima ulogu arbitra.

OPASNOST OD PODELE
Verskom situacijom u Ukrajini bave se mnogi analitičari, kako crkveni tako i brojni drugi. Na ukrajinskom tlu vodi se “glavna bitka” između pravoslavlja i katoličanstva. Moskva spočitava Vatikanu da unijatski model, primenjen u Ukrajini, želi da proširi na celo područje bivšeg Sovjetskog Saveza. Rimska crkva je, doduše, unijatstvo kritikovala kao metod kontaktiranja sa pravoslavljem, ali u unijatima i dalje vidi most za približavanje pravoslavlju. Na hrišćanskom Istoku unijatstvo se doživljava ne kao faktor povezivanja, već kao “eksploziv”. I u Rimokatoličkoj crkvi ima analitičara koji govore o ukrajinskom unijatskom pitanju kao o problemu koji sprečava približavanje crkava. Izražava se nada da bi novi papa Benedikt Šesnaesti unijatsko pitanje mogao sagledavati u sklopu ekumenizma. Za to, međutim, nema nikakvih nagoveštaja. Premeštanje unijatskog sedišta iz Lavova u Kijev, navodno odobreno od prethodnog pape, sadašnji rimski prvojerarh nije sprečio, iako je morao znati da će to predstavljati loš signal kako za Moskvu tako i za celokupno pravoslavlje.

Drugi faktor verske nestabilnosti Ukrajine, onaj carigradski, neće u skorije vreme biti ništa manje zastupljen. Lični antagonizam između dvojice najvažnijih pravoslavnih patrijarha, carigradskog i moskovskog, Vartolomeja i Alekseja, sporu daje još dublje dimenzije. Nijedna od strana prema drugoj nema više potrebnog i poželjnog obzira. Između njih ne može ma ko da posreduje, niti bi one to dopustile.

Politički analitičari konfesionalno pitanje posmatraju iz drugog ugla. Po onima koji sebe smatraju “prozapadnim”, slabljenje Ukrajinske pravoslavne crkve UPC (pod Moskvom) bilo bi poželjno i korisno za Ukrajinu. Time bi se ojačao identitet države, koja je pod velikom senkom nadmoćnog ruskog suseda. Jak ruski faktor može za nekoliko godina da ojača autonomističke težnje na istoku Ukrajine. Država bi tada bila prepolovljena, sa Dnjeprom kao prirodnom granicom. UPC bi onda, po njima, možda podsticala separatističke težnje. Ukrajina bi mogla da se raspadne na dve celine. U drugom slučaju istok zemlje bi mogao da stvori posebnu federalnu jedinicu. Vlastima se predlaže da u međucrkvenim sporovima zauzmu jasnu poziciju i “prisile” pravoslavne crkve na ujedinjenje. Ekspanzija grkokatolika se, pak, teško može zaustaviti. I sam Vatikan na drugim prostorima zemlje osniva unijatske egzarhate, gde takoreći nema vernika. Posmatrači i Moskvu i Vatikan vide kao nepredvidive. Njihovi skriveni planovi nisu poznati, oba središta imaju neke dugoročne strategije čije ostvarenje može trajati decenijama.

JELINSKI I RUSKI BLOK
Crkveni spor između Moskovske i Carigradske patrijaršije neizbežno će eskalirati. Carigrad će otvoriti svoje predstavništvo u Kijevu i Lavovu uz pomoć države Ukrajine. Te kancelarije ne mogu ništa postići. Čak i ako bi uz pomoć Carigrada nekoliko manjih pravoslavnih crkava u Ukrajini proglasilo jedinstvo, to ne bi znatno izmenilo konfliktnu situaciju. Između Carigrada i Moskve došlo bi do prekida odnosa i “evharistijskog opštenja”. Ova središta očekivala bi od ostatka pravoslavlja da se svrsta na jednu od strana. Carigrad bi tada mogao da računa na “jelinski blok” u pravoslavlju, na Aleksandrijsku i Jerusalimsku patrijaršiju, crkve Kipra i Albanije, ali i Češke, Finske i Rumunije. Srbima i Bugarima bi ma koja odluka teško pala. Tako bi se celokupno pravoslavlje našlo u podeli u kakvoj nikada nije bilo.

ANALIZA
Četvrti broj ANALIZA koje priprema Redakcija časopisa NOVA SRPSKA POLITIČKA MISAO najvećim delom posvećen je pitanjima položaja crkve u društvu i odnosa sa državom. Autori priloga su Milan Radulović, Slobodan G. Marković, Saša Gajić i Živica Tucić, iz čije analize crkveno-verskih prilika u Ukrajini Danas prenosi najzanimljivije delove.

Živica Tucić, Danas

Podelite:

Ostavite komentar

Please enter your comment!
Please enter your name here